مساله شناخت - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٤

مکتب امپریستها را که شناخت را تک مرحله‌ای و حسی محض می‌دانند و همچنین مکتب راسیونالیستها [١] را که شناخت را تک مرحله‌ای و عقلی‌ محض می‌دانند صریحا نفی می‌کنند . از نظر اینها شناخت سه مرحله دارد : احساس ، تعقل و عمل [٢] ، همان که در علوم طبیعی معمول است .
می‌دانید طرز کاربرد علوم تجربی چنین است : دانشمند ابتدا به بررسی و مشاهده امور می‌پردازد . فرض کنید پزشک است و راجع به بیماری سل مطالعه‌ می‌کند . احوال مسلولها ، عوارض و حالات آنها را به دقت زیر نظر می‌گیرد . اگر نداند که علت سل چیست و از چه عاملی پیدا می‌شود ، از مسلول‌ می‌پرسد چه مدت است که این بیماری را احساس می‌کنی ؟ چند وقت است که‌ تب کرده‌ای ؟ در کجا زندگی می‌کردی ؟ خانه‌ات نمور بود یا نه ؟ خانه‌ات‌ آفتاب داشت یا نه ؟ با چه کسی معاشرت داشتی ؟ از این قبیل مسائل را از بیمار می‌پرسد . یا اگر علت بیماری کشف شده است ، راجع به معالجات‌ مطالعه می‌کند و داروهای مختلف را آزمایش می‌نماید .
در مطالعات اجتماعی هم همینطور است . کسی که می‌خواهد جامعه‌ای را بشناسد اول به بررسی و مشاهده می‌پردازد ، به مجموعه اوضاع یک شهر نگاه‌ می‌کند ، اول ترافیکش را مطالعه می‌کند که آیا ترافیک شهر ، کند است یا تند ، مغازه‌ها را مطالعه می‌کند ، آمار می‌گیرد : چند مغازه کتابفروشی است‌ ؟ چند مغازه مشروب فروشی