مساله شناخت - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٨
عشقش هم پیداست ؟ محبتش هم پیداست ؟ احساساتش را هم آینه منعکس میکند ؟ نه ، آینه به این چیزها کار ندارد . ولی ذهن انسان علم و عشق و احساسات و کینه طرف را درک میکند [ یعنی ] معانی را هم منعکس میکند . تفاوت دوم که نسبت به اولی مهمتر است این است که آینه گاهی اشتباه نشان میدهد . مثلا یک آینه مقعر ، شی مقابلش را بزرگتر از آنچه هست نشان میدهد ، یا آینه محدب [ تصویر شیء را ] کوچکتر از آنچه که هست نشان میدهد ، و یا آینه استوانهای ابعاد را به شکل دیگری نشان میدهد ، مثلا بینی و دندانها را درازتر و عرض صورت را کمتر نشان میدهد . ذهن انسان هم گاهی خطا میکند اما ذهن میتواند به خطای خودش پی ببرد و بفهمد که اشتباه کرده است ، ولی آینه خطایاب و خطاسنج نیست . آینه خطا میکند بدون آنکه بتواند خطای خود را بیابد . و بالاتر [ اینکه ] ذهن انسان نه تنها خطای خودش را کشف میکند بلکه خطای خود را اصلاح نیز میکند . کشف کردن غیر از اصلاح کردن است . ذهن ، هم میفهمد که اینجا اشتباه کرده است و هم میفهمد که راه اصلاح این اشتباه چیست . ذهن وقتی چوبی را که در آب فرو رفته شکسته میبیند میداند که غلط میبیند ، بعد علت این را که چرا غلط میبیند کشف میکند و راه اصلاح این غلط را هم نشان میدهد که مسأله منطق است . انسان خطا میکند و به خطای خودش پی میبرد . در منطق ، معیارهائی وجود دارد که انسان با آن معیارها میتواند خطاهای ذهن خودش را اصلاح کند . حال این بحث پیش میآید که آیا آن معیارها