بوعلی و خواجه نصیرالدین طوسی وقتی به این مشکل رسیده‌اند ، آن را اینطور حل کرده‌اند : در هر تجربه‌ای [١] یک قیاس مخفی ، یعنی یک تعقل‌ و استنباط مستقیم که هیچ پایه‌ای از احساس و تجربه ندارد وجود دارد و آن‌ اینست : یک اصل اولی بدیهی جاودانی در عقل هر انسانی به حکم بالفطره‌ وجود دارد . ( بالفطره معنایش این نیست که از هنگام تولد وجود داشته‌ است ، بلکه به این معناست که در جریانی که ذهن از راه حواس نیرو می‌گیرد آن اصل در درون انسان رشد پیدا می‌کند ( ٢ " . این اصل بدیهی که‌ همه افراد

[١] اینها استقراء نمی‌گویند چون فرق میان تجربه و استقراء را - که راسل‌ و امثال او نتوانسته‌اند دریابند - دریافته‌اند . [٢] گاهی در این زمینه سؤال می‌شود که وقتی انسان از مادر متولد می‌شود هیچ چیز نمی‌داند ، پس آن چیزهایی که می‌گویند بالفطره می‌داند چیست ؟ پاسخ این سؤال را مکرر گفته و نوشته‌ایم : بالفطره‌ای که مسلمین می‌گویند با بالفطره‌ای که اروپائیها می‌گویند فرق می‌کند . اگر دکارت می‌گوید " بالفطره " یعنی وقتی انسان متولد می‌شود با این اصول علمی متولد می‌شود . اما بالفطره‌ای که مسلمین می‌گویند به این معنی است‌که انسان وقتی متولد می‌شود هیچ چیز را نمی‌داند ولی شناختهای حسی به منزله تغذیه روح است ، مثل یک درخت که تغذیه می‌کند و پس از مدتی در اثر تغذیه ، میوه‌ای از آن‌ به عمل می‌آید . یک وقت شما می‌گوئید این درخت از ابتدا که از زمین سر زد این میوه را داشت ، و یک وقت می‌گوئید نه ، از اول این میوه را نداشت ، تدریجا تغذیه کرد و پس از مدتی ، از این تغذیه میوه‌ای پیدا کرد . از نظر آنها شناختهای حسی برای روح و عقل به منزله تغذیه است که به‌ انسان استعداد و آمادگی می‌دهد که در خلال زندگی ، آن اصول اولی بدیهی عقلی‌ فطری در روح او جوانه بزند .