ولى با تأمّل ، معلوم مى شود كه حقيقت ، اين است كه هر ندانستنى، نكوهيده و هر دانستنى، پسنديده نيست؛ بلكه بر عكس، برخى از دانستن ها زيانبار ، و برخى از ندانستن ها مفيد و سازنده اند و درست به همين دليل، در اسلام، تلاش براى تحقيق و كشف برخى از امور و اسرار، ممنوع شده است. توضيح بيشتر اين موضوع، در متن احاديث باب «وظايف نادان» از اين بخش [١] ، و نيز در بند «آنچه آموختنش ، حرام است» از احكام تعلّم، [٢] و همچنين در بند «پرسيدن از چيزهايى كه پاسخش زيانبار است» از آداب پرسش، [٣] آمده است .

٢ . نادانى نسبت به معارف مفيد

بى ترديد، اسلام براى همه علوم و معارفى كه در خدمت انسان اند، ارزش قائل است وتحصيل آنها را ، در صورتى كه جامعه نيازمند به آنها باشد و افرادِ آگاه به آنها به اندازه كافى وجود نداشته باشند، واجب مى داند؛ [٤] ليكن اين ، بدان معنا نيست كه نادانى نسبت به همه اين علوم، براى همه مردم، مذموم يا خطرناك است . به بيان ديگر، ادبيات، صرف و نحو، منطق، كلام، فلسفه، رياضى، فيزيك، شيمى و ساير رشته هاى علوم و فنون ، در خدمت انسان ، و از منظر اسلام، ارزشمندند؛ ولى نمى توان پذيرفت كه ندانستن اين علوم، ريشه همه شرور، بزرگ ترين مصيبت، زيانبارترينِ دردها، خطرناك ترين دشمن و شديدترين فقر است و چنانچه كسى برخى از اين علوم و يا همه آنها را نداند، بدترينِ جنبندگان

[١] ر . ك : ج ٢ ص ٥٧ (وظايف نادان) .[٢] ر . ك : ج ٣ ص ٢٠٣ (آنچه آموختنش حرام است) .[٣] ر . ك : ج ٣ ص ١٥١ (پرسيدن از چيزهايى كه پاسخش زيانبار است) .[٤] ر . ك : ج ٣ ص ٢١٣ (توضيحى درباره احكام آموختن است) .