مردگان را با اذن الهى زنده كردم . به مداواى احمق ، همّت كردم ؛ امّا نتوانستم او را اصلاح كنم . گفته شد : اى روح خدا ! احمق كيست ؟ فرمود : «خودبين و خودرأى . آن كه همه فضل ها را از آنِ خود مى داند و حق و وظيفه اى بر خويش نمى بيند . اين ، نادانى است كه راهى براى مداوايش نيست» . افراد متعصّب و لجوجى را كه حجاب هاى معرفت در آنان قابل زوال نيست، مى توان به دو دسته تقسيم كرد : دسته نخست ، كسانى كه با عذاب استيصال ـ يعنى بلايى كه مرگ و هلاكت در پى دارد ـ هشيار مى شوند و به حق ، اعتراف مى كنند . دسته دوم ، كسانى كه عذاب استيصال هم آنها را نمى تواند هشيار كند . فرعون معاصر موسى عليه السلام از دسته نخست و ابوجهل ، معاصر پيامبر خدا ، از دسته دوم به شمار مى روند . فرعون و هوادارانش چنان گرفتار تعصّب ، كبر ، لجاجت و موانع معرفت بودند كه نه مواعظ موسى عليه السلام ، [١] بلكه استدلال هاى او براى اثبات توحيد ، [٢] معجزاتش براى اثبات نبوّتش [٣] و بلاها و مشكلات اقتصادى [٤] و اجتماعى [٥] كه در

[١] نازعات : آيه ١٨ ـ ١٩ ، طه : آيه ٤٣ ـ ٤٤ .[٢] طه : آيه ٤٩ ـ ٥٠ .[٣] اسراء : آيه ١٠١ .[٤] اعراف : آيه ١٣٠ .[٥] اعراف : آيه ١٣٣ .