دانشنامه عقايد اسلامي - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٣٣

و محمّد، جز فرستاده اى كه پيش از او [ هم] پيامبرانى [آمدند و ]گذشتند، نيست. آيا اگر او بميرد و يا كشته شود، از عقيده خود بر مى گرديد؟» . اين آيه و نيز مفهوم آيه زير (طبق تفسير امام باقر عليه السلام ) [١] ناظر به تجديد حيات «نادانى» در تاريخ اسلام است : «وَ لاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَـهِلِيَّةِ الْأُولَى. [٢] و مانند روزگار جاهليّت قديم، زينت هاى خود را آشكار مكنيد» . پيامبر صلى الله عليه و آله در اين باره مى فرمايد : بُعِثتُ بَينَ جاهِلِيَّتَينِ، لاَُخراهُما شَرٌّ مِن اُولاهُما. [٣] ميان دو جاهليّت ، برانگيخته شدم كه دومينِ آن ، بدتر از اوّلى است.

عوامل بازگشت جاهليّت

مسئله مهم، شناخت عوامل بازگشت به جاهليّت و به فرموده قرآن، «بازگشت به گذشته ها (انقلاب إلى الأعقاب)» است . در يك نگاه كلّى، عوامل بازگشت (ارتجاع) را به دو دسته مى توان تقسيم كرد : عوامل فردى و عوامل اجتماعى .

الف ـ عوامل فردى بازگشت

همه آنچه با عنوان «موانع علم و حكمت» و «آفت هاى خرد» ذكر شده، از عوامل فردى بازگشت به جاهليّتِ نخستين ، به شمار مى روند، كه پيامبر صلى الله عليه و آله به هنگام مبارزه با آنها، نشانه هايى برايش قرار داد . اين آفاتِ خردمندى ، به هر ميزان كه در كسى تحقّق يابد، او را به مرز