لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه - علامه مجلسی - الصفحة ١٦٩ - خطبة المؤلف

(فعظمت بذلك منّتك على بريّتك)

يعنى پس عظيم شد نعمت تو به سبب اين انعامها بر مخلوقات تو كه از محض رحمت آفريدى، و عقل دادى، و پيغمبران و كتابها فرستادى تا ايشان را دعوت نمايند به قرب، و معرفت، و عبادت، و بندگى تو تا مستحق ثوابهاى غير متناهى تو شوند، هر چند نعمتهاى غير متناهى به ايشان داده، اما باين نعمت عظمى هيچ نعمت نمى‌رسد، يا آن كه هر نعمتى كه داده همه را از جهت معرفت و عبادت داده چون غرض از خلق عبادت است، پس همه نعمتها در اين داخل است، پس چگونه كسى وصف عظمت اين نعمت تواند كرد. و ممكن است كه منت را بمعنى متعارف بگيريم و اين معنى از مخلوق قبيح است، چون بنده‌اند و نعمتها همه از حق سبحانه و تعالى است. چنانكه تكبر از ايشان قبيح است از جهة آن كه كبريا مخصوص حضرت اوست، اما از حق سبحانه و تعالى نيكو است هم تكبر و هم منت، لهذا در قرآن مجيد همه جا منت مى‌نهد بر بندگان به نعمتهايى كه به ايشان كرامت كرده است، و از اين جهت خود را منان فرموده است. و محتملست كه بمعنى منعم باشد اما هر دو خوبست و اعم بهتر است.

(و أوجبت عليهم حمدك)

يعنى به سبب اين نعمتهاى عظيمه حمد خود را بر ايشان واجب گردانيدى، و از آن جمله در شبانه روزى ده مرتبه سوره حمد واجب گردانيد در نمازها، بلكه مى‌بايد هميشه بنده رطب اللسان بوده باشد بحمد الهى، چنانكه گذشت كه حمد بهترين عبادات است. و ممكن است كه أوجبت به سكون تا خوانده شود، و ضمير راجع به منت بوده باشد يعنى اين نعمت عظيم بر بندگان واجب ساخت حمد ترا، و بنا بر اين مجاز خواهد بود چون نعمت سبب حمد است، پس گويا او واجب گردانيده است حمد را، پس چون ظاهر ساخت عظمت نعمت الهى را مناسب اين بود كه شكر كند حق سبحانه و تعالى را كه مناسبت باين نعمت داشته باشد گفت: