و تفصيل اين اجمال آنكه: اين انسان كذائى طرفه معجونى است كه در او از همه عوامل امكان نمونه‌اى هست؛ بلكه از تمام صفات و اسماء الهى جلّ جلاله تأثيرى در او موجود است. كتابى است كه احسن الخالقين او را با دست خود نوشته است. و اوست مختصر از لوح محفوظ و اوست اكبر حجّة اللّه. و اوست حامل امانت كه سماوات و ارضين نتوانستند آن را حمل نمايند و به عبارت ديگر از عالم محسوسات و عالم مثال و عالم معقول هر سه عالم در انسان حظّ وافرى گذاشته‌اند.

و اگر انسان، عالمين حسّ و مثال خود را تابع عقلش نمايد يعنى توجّهش و همّتش را به آن عالمش كند و قوّه آن را به فعليّت بياورد، سلطنت عالمى الشّهادة و المثال بر او موهبت مى‌شود. خلاصه به مقامى رسد كه بر قلب احدى خطور نكرده از شرافت و لذّت و بهجت و بهاء و معرفت حضرت حقّ تعالى. بلى آنچه اندر وهم نايد آن شود.

و اگر عقلش را تابع عالم حسّ و شهاده‌اش كه عالم طبيعت و عالم‌

[١] -« كلمات مكنونه» از طبع سنگى( سنه ١٣١٦ هجريّه قمريّه) ص ٢١٩؛ و از طبع حروفى فراهانى، ص ٢٤٨: و قال ٧( يعنى أمير المؤمنين ٧):« ليس العلم فى السّماء فينزل إليكم و لا فى تخوم الأرض فيخرج لكم؛ و لكنّ العلم مجبول فى قلوبكم.

تأدّبوا ب بآداب الرّوحانيّين يظهر لكم!» و فى كلام عيسى على نبيّنا و آله و ٧ ما يقرب منه.