بالجمله؛ بايد اين را بداند كه تأثير و مدخليّت زبان، اختصاص به بعضى از موجودات ندارد بلكه از واجب تعالى- جلّ جلاله- گرفته تا آخر درجه ممكنات به تصديق و تكذيب و بدگويى و ثنا راه دارد.

خلاصه؛ به دو كلمه، متكلّم را از اعلا درجه علّيين به اسفل الدّركات و از اسفل الدّركات به اعلا علّيين مى‌برد و به يك كلمه ناسزا، كافر و نجس و خود را به عذاب خالد مبتلا [مى‌سازد] و در درجات فسق به يك كلمه، چند [گناه‌] كبيره از افترا و غيبت و تعيير مؤمن و قتل هزاران نفوس از اوليا؛ و ريا و كبر؛ و تزكيه نفس و غير اينها، ممكن است و عملش ابدا مؤنه ندارد و مخصوصا آفاتش خيلى باريك و دقيق و تشخيص آنها براى بزرگان، محل اعتنا و تأمّل است، اين است كه روايت شده است كه حضرت سيّد انبيا صلّى اللّه عليه و اله با انبياء ثلاثه عليهم السّلام، جمع شده هريكى چيزى فرمودند به اين وتيره كه «هركس فلان عمل بكند، به كتاب من عمل نموده»، آن حضرت فرمودند: «هركس زبانش را اصلاح نمايد، به تمام قرآن عمل كرده»! اين فقره در پيش علماى اخلاق از كلمات معجزنشان آن حضرت محسوب مى‌شود.

[آداب خورد و خواب‌]

بارى؛ اين اجمال را اگر ضمّ بكند به ملاحظه حديث معراج گذشته براى التزام به صمت كافى است. و امّا تأديب خوراك و خواب را تا يك درجه بايد ملاحظه نمايد؛ امّا خوراك از جهت كيف: اوّلا تمام جدّش در تطهير طعامش از حرام و شبهات بوده و از آجيل‌خورى و خوردن اشياء لذيذه يك مقدار نفس را منع نمايد، در اين مسأله‌