براى اين ادعا است. با اينكه همه اسباب و علل طبيعى، محيطى و سنى براى اجابت خواسته گناه‌آلود زليخا فراهم بود، حضرت يوسف با علم و اراده خويش و كمك خداوند، بر آنها چيره شد. عملكرد همسر فرعون و همچنين همسر لوط و پسر نوح پيامبر، از ديگر نمونه‌هاى‌قرآنى براى غلبه اراده و خواست انسان‌ها بر عوامل مختلف محيطى است.[١]

٤. جبر كلامى‌

برخى از تعاليم و آموزه‌هاى دينى، مانند آيات و روايات پيرامون قدرت، مشيت، اذن يا علم الهى،[٢] آيات و روايات قضا و قدر،[٣] روايات طينت انسان‌[٤] و ... موجب شد كه برخى از عالمان دينى‌[٥] با برداشتى ناقص از آنها، گرفتار نوعى جبر گشته، مسئوليت اخلاقى انسان در برابر رفتار خود را انكار كنند؛ در حالى كه اين آيات و روايات، در مقام نفى اختيار انسان نيستند، بلكه در صدد آگاه نمودن او از مقام ربوبى خداى متعال و يادآورى ناتوانى انسان در برابر اراده الهى‌اند. تبيين و تفسير هر يك از اين آيات و روايات و وجه جمع آنها با مسئوليت انسان‌[٦] را مى‌توان در كتب كلامى و تفسيرى، به راحتى يافت.[٧] اگر بخواهيم نتيجه نهايى بررسى اين آيات و روايات را به طور خلاصه بيان كنيم، بايد بگوييم كه از پيامدهاى اعتقاد به جبر، پوچ و

[١] - در مورد داستان همسر فرعون، نوح و لوط به تفسير آيه ١٠ و ١١ از سوره تحريم مراجعه كنيد

[٢] - مانند آيه ٦١ سوره يونس:« وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُوا مِنْهُ مِن قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ‌فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَن رَبِّكَ مِن مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِى الْأَرْضِ وَلَا فِى السَّماءِ وَلَا أَصْغَرَ مِن ذلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ»

[٣] - مانند روايتى از امام رضا ٧:« لا يكون الّا ما شاء اللَّه و اراد و قدّر و قضى».( محمد بن يعقوب كلينى، اصول كافى، ج ١، ص ١٥٨.)

[٤] - مانند« الشقى من شقى فى بطن امّه و السعيد من سعد فى بطن امّه».( بحار الانوار، ج ٥، باب ٦، ص ١٥٧.)

[٥] - بنگريد به: الفرق بين الفرق، ص ١١٤

[٦] - يعنى رابطه طولى اراده و قدرت انسان با اراده و قدرت الهى

[٧] - بنگريد به: محمدتقى مصباح يزدى، معارف قرآن، ج ١- ٣، ص ٣٨٧