فلسفه اخلاق - جمعى از نويسندگان - الصفحة ١٢٠ - ب) قدرت يا امكان تحصيل آن

به طرف حيوان خطرناكى پرتاب كنيد و سنگ پرتاب شده، به طور اتفاقى به سر انسانى بخورد و او را زخمى كند، گرچه شما به لحاظ حقوقى مسئول هستيد و بايد به آن شخص خسارت بپردازيد، به لحاظ اخلاقى مسئول نيستيد. زيرا هنگام پرتاب سنگ، قصد زدن آن شخص را نداشتيد.

اما همان‌گونه كه از مثال فهميده مى‌شود، اين، شرط بعد از عمل است؛ يعنى بعد از وقوع فعل، سؤال مى‌شود كه فاعل قصد چنين كارى را داشته است يا خير. اما قبل از انجام فعل، چنين شرطى براى احراز مسئوليت اخلاقى افراد وجود ندارد؛ يعنى هر انسانى قبل از اقدام خود، در برابر وظايف و تعهداتش، مسئوليت اخلاقى دارد.

پس به طور كلى شرائط مسئوليت اخلاقى عبارت‌اند از:

الف) آگاهى (علم) يا امكان تحصيل آن‌

انسان وقتى داراى مسئوليت اخلاقى است كه به مسئوليت خويش در قبال رفتارهاى خود و پيامدهاى آن آگاه باشد، يا دست كم امكان تحصيل آگاهى براى‌او فراهم باشد. قيد امكان تحصيل، از يك سو كسانى را كه از سلامت ذهنى و عقلى برخوردار نيستند از دايره شمول مسئوليت اخلاقى خارج مى‌كند و از ديگر سوى، افراد يا گروه‌هايى را كه با اهمال كارى و غفلت‌ورزى، خود را از آگاهى محروم ساخته‌اند، در اين دايره داخل نموده، مسئول مى‌شمارد.

ب) قدرت يا امكان تحصيل آن‌

بر اساس اين شرط، انسان در صورتى در برابر وظايف خود مسئول است كه بدان توانا باشد.

هيچ كس انسانى را كه توان مالى ندارد به ترك انفاق نكوهش نمى‌كند و هيچ عاقلى انتظار تعليم و آموزش فعلى فرد بى‌سواد را ندارد. زيرا همه معتقدند وظايف بايد در حدّ قدرت تعريف‌