فلسفه اخلاق - جمعى از نويسندگان - الصفحة ١١٣ - انواع مسئوليت

ممكن است به مسئوليت حقوقى‌[١] يا اخلاقى تقسيم شود.

يادسپارى‌

با نگاهى اجمالى به سير تاريخى ديدگاه‌هايى كه در باره رابطه حقوق و اخلاق مطرح شده است، تفاوت‌ها و شباهت‌هايى ميان اين دو حوزه وجود دارد. برخى از اين تفاوت‌ها عبارت است از:

١. تفاوت از نظر ضمانت اجرا: ضمانت اجراى اخلاق غالباً درونى و ضمانت اجراى حقوق بيرونى است.

٢. تفاوت از نظر هدف: هدف اخلاق را كسب فضايل و دورى از رذايل و تأمين سعادت انسان، و هدف حقوق را ايجاد نظم و سامان بخشيدن به روابط اجتماعى انسان‌ها و احقاق حقوق افراد مى‌دانند.

٣. تفاوت از نظر نيت و انگيزه: نيت و انگيزه در تحقق فعل اخلاقى اثر دارد، اما در تحقق فعل حقوقى بى‌تأثير است.[٢]

[١] - از آنجا كه موضوع علم حقوق، مجموعه‌اى از قواعد كلى و الزام‌آور اجتماعى است و اين قواعد اغلب از سوى قواى تصميم‌گيرنده درهر جامعه وضع شده و اجراى آن نيز از سوى دولت و قدرت حاكم تضمين مى‌شود، فرد يا گروهى كه تابعيت آن اجتماع را دارد، وظيفه تبعيت از قوانين آن جامعه را نيز به عهده خواهد داشت؛ يعنى هر فرد يا گروهى كه در جامعه‌اى خاص زندگى مى‌كند، در برابر قوانين آن جامعه مسئول است. اين نوع مسئوليت را اصطلاحا مسئوليت حقوقى گويند. از نظر بعضى از نويسندگان، كاربرد مسئوليت اخلاقى در زمينه‌هاى شخصى و حقوقى، اگر يكسان نباشد، دست كم به هم پيوسته است؛ اما بيشتر تفاوت‌هاى ذكر شده بين آن دو، برگرفته از تفاوت‌هايى است كه بين حقوق و اخلاق بيان مى‌شود

[٢] - بنگريد به: ادموند پينكافس، از مسئله محورى تا فضيلت‌گرايى، ترجمه سيد حميد حسنى و مهدى عليپور، ص ٣٦٢؛ محمد تقى مصباح يزدى، حقوق و سياست در قرآن، ص ٢٢