موضوع اطلاع پيدا كنيم ملزم هستيم آن روند را طى كنيم. ما بايد روند علمى را بپذيريم، گرچه اين علميت در اقليت جامعه وجود داشته باشد. منظور از عقل جمعى، حقانيت قول اكثريت نيست. ملاك واقعيت و حقانيت است.

در وضعيت فعلى آيا حكومت اسلامى مى‌تواند به اميال و خواسته‌هاى جمعى مردم تن دهد يا خير؟

آيت الله سند: در مواردى كه چارچوبى از طرف شارع تعيين نشده باشد يا به عبارتى ديگر، بيانى از سوى شارع نيامده باشد مى‌توان به خواسته‌هاى جمعى تن داد كما اين كه روند جارى از گذشته تا بحال همين طور بوده است.

بنظر شما شكل و ساختار حكومت دينى در عصر غيبت جزء موضوعات عرفى است يا شرعى؟ ظاهرا يك اجماع مركبى در اين زمينه وجود دارد كه شكل حكومت جزء امور عرفى است كما اين كه شكل و نوع لباس، امرى عرفى است آنچه به شريعت مربوط است ستر عورت است. اگر بپذيريم كه حكومت و شيوه آن امرى عرفى است در اينجا آيا مردم مى توانند نوع حكومت را خود انتخاب كنند؟

آيت الله سند: مسلم است كه آئينهاى دينى اوليه نقش دهنده در شكل حكومت هم هست. براى تعيين شكل حكومت هم بايد به مقتضيات زمان توجه داشت و هم به مسائل ديگر. مرجع تعيين كننده شكل حكومت چند چيز است: كارشناسان دينى، كارشناسان مديريتى، اقتصادى، سياسى و ... كه در اين مسئله نقش دارند، ناگفته نماند مراقبت و نظارت مردم همچنان تداوم مى‌يابد.