آيت الله گرامى: همين قضيه دوجنبه دارد، يك بحث عرفى دارد كه مثلًا مى‌خواهند با فلان دولت معامله‌اى بكنند و يك بحث ديگرى دارد كه آيا از نظر فقهى اساساً اين رابطه با يك دولت كافر حربى است يا لااقل ذمى نيست؟ در اين قسمت بايد ولى فقيه نظر دهد. خداوند تبارك و تعالى مى‌فرمايد:

«لا ينهاكم الله عن اللذين لم يقاتلوكم و لم يخرجوكم من دياركم ان ...» (سوره ممتحنه، آيه ٨) اينجا بايد فقيه تشخيص دهد كه كجاها مى‌توان با كفار روابط برقرار كرد.

يكى از بحث‌هاى كه در مورد مردم سالارى غير مقيد به دين وجود دارد، اين است كه چگونه يكنفر به قدرت مى‌رسد، در دوره‌اى بعد اين مسئله مطرح‌شد كه چگونه حكومت نمايد. امروزه به ضلع سوم اين مسئله توجه مى‌شود كه چطور يكنفر از قدرت كنار مى رود،

مى‌گويند هر دولتى كه مكانيزم رفتن خودش را تعريف كند به آن مى‌توان گفت كه اين يك دولت دموكراتيك است. آيا حكومت دينى در عرصه عمومى هر سه پروسه را مى‌پذيرد؟

آيت الله گرامى: بلى، چگونه آمد چگونه مى‌ماند، چگونه مى‌رود، من احتمال مى‌دهم يكى از معانى كلام مولا على عليه السلام همين باشد كه مى‌فرمايد: «رحم الله امرء عَلِمَ مِنْ ايْن و فى ايْن والى ايْن» اين حديث تنها راجع به اين نيست كه از مادر به دنيا آمد و از اينجا هم خواهد رفت.

شايد معناى اين جمله عام است كه اين‌كس چگونه به‌قدرت رسيد، الان چگونه‌