بهره‌بردارى درست و باندازه و بدور از اسراف و تباهسازى مواد و منابع طبيعى عمل به قانون «عدل» است. رعايت جانب احتياط در حفظ منابع طبيعى و محيط زيست و مصرف كمتر از حدّ لازم از منابع، و همچنين كوشش در رشد و شكوفايى طبيعت و بهبود آن و ... احسان است.

تن دادن به حق و حقوق ديگران و دورى از تجاوز به حريم حقوق اجتماعى «عدل» است. تعهدپذيرى و احساس مسئوليتى افزون از حدّ لازم و رعايت جانب احتياط در حقوق كسان، در مجموعه روابط اجتماعى، «احسان» و كمال اخلاقى است.

بنابراين، هرعمل و كارى كه ممكن است از انسان سر بزند و يا لازم باشد كه انجام گيرد از اين قلمروها بيرون نيست، و اينها همه يا عدل است يا احسان. بر اين اصل مى‌توان گفت كه همگى اصول شرايع و آيين اديان آسمانى در عدل و احسان خلاصه مى‌شود. و اين دو، جوهر اصلى همه احكام و تعاليم آسمانى است.

امام سجاد «ع»:

*- ابو مالك: قال: قلت لعلىّ بن الحسين «ع» أخبرنى بجميع شرايع الدّين؟ قال:

قول الحقّ، و الحكم بالعدل، و الوفاء بالعهد، هذه جميع شرايع الدّين‌[١].

- ابو مالك مى‌گويد: به امام على بن الحسين «ع» گفتم: مرا از مجموعه آيينهاى دين (خدا) آگاه كن. امام فرمود: (همه تعاليم دين) حقگويى، داورى طبق عدالت، و وفاى به عهد است. همه دين خدا همينهاست. در اين حديث كه تبيين خطوط اصلى اديان و شرايع الهى است، عدل و حقگويى، و پيماندارى، مجموعه دين به حساب آمده است.

اسلام اصل عدالت را، يك سنت عام و قانون عمومى حاكم بر كائنات و بر جامعه بشرى معرفى كرده است. حتى در احاديث، قرآن كريم، كتاب جاودان الهى و جامع‌

[١] -« نور الثقلين» ٣/ ٧٩.