كه در متن جهنم است. يعنى رو نيست مثل اينكه آب از زيرش مى‌رود. وسط است. مثل يك پلى كه وسط آب غرق شده باشد. محيط هست جهنم بر صراط. و شما بايد از آنجا عبور كنيد. نه اينكه آن بالا هست و ما مى‌افتيم تويش. خير، وسط است. مؤمن وقتى كه مى‌خواهد عبور كند، عبور بايد بكند، جهنم براى او هم هست، لكن جهنم صدا مى‌كند كه نور من را دارى از بين مى‌برى، زود رد شو- در روايات ماست كه انبيا- كه ائمه عليهم السلام فرموده‌اند اين راجع به همه اولياست- كه «ما از صراط گذشتيم در صورتى كه خاموش بود جهنم:

جُزْنا وَ هِىَ خامِدَةٌ

براى اينكه اين خمود از خود شروع مى‌شود.

وقتى جهنم در خود آدم خامد است، آن جهنم هم برايش خامد است. آن جهنمى كه به ما مى‌رسد اينى است كه از خودمان درست كرديم. هيچ چيز ما نمى‌بينيم اضافه از آنكه خودمان كرديم: ذلك بما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ‌ [١] ما خودمان درست كرديم جهنم را. در روايت است كه پيغمبر اكرم وقتى به معراج رفتند، ديدند كه در بهشت يك دسته‌اى هستند كه مشغول كار هستند: گاهى مى‌ايستند، گاهى مشغول مى‌شوند. سؤال كرد از جبرئيل كه قصه چه است؟ گفته بود اينها اعمال مردم است؛ وقتى كه اينجا مى‌رسد مصالح است، اينها عمل مى‌كنند. وقتى آنها از كار بازمى‌مانند، اينها هم رها مى‌كنند. هيچ چيز از خارج به شما نمى‌رسد. هر چه هست از خود شماست. كوشش كردند انبيا و خداى تبارك و تعالى همه انبيا را فرستاده براى اينكه شما را از اين ورطه نجات بدهد. از اينكه خودتان داريد درست مى‌كنيد. از اينكه خودتان مهيا كرديد براى آن عالم. همه انبيا آمده‌اند كه ما را نجات بدهند از اين چيزى كه خودمان با دست خودمان درست كرديم. و كم موفق شدند. چه هواهاى نفسانى ما غلبه كرد بر دعوتهاى آنها.

مقصودم از اين مزاحمت اين بود كه گمان نكنند ابَرقدرتها و گمان نكنند دولتمردها و گمان نكنند هيچ كس از افراد كه من قانعم به اينكه حالا بشوم فلان رئيس، آشوبى كه در

[١] اشاره است به آيه ٣٠ از سوره شورا: «وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ» و آنچه از رنج و مصائب به شما مى‌رسد همه به خاطر اعمال زشت شماست، در صورتى كه خدا بسيارى از اعمال بد را عفو مى‌كند».