یعصی» یعنی تو آن کسی هستی که گمان میکند خداوند دوست دارد معصیت شود؛ یعنی به عقیده تو معاصی نیز به اراده و مشیت حقّ واقع میشود. ربیعة الرّأی فورا گفت: «انت الّذی یزعم انّ اللّه یعصی قهرا» یعنی تو آن کسی هستی که گمان میکند خداوند جبرا علیرغم ارادهاش معصیت میشود؛ یعنی به عقیده تو ممکن است خداوند چیزی را بخواهد و خلاف آنچه او میخواهد، صورت گیرد.

ابو اسحاق اسفراینی که طرفدار عقیده قضا و قدر بود، روزی در محضر صاحب بن عبّاد نشسته بود که قاضی عبد الجبّار معتزلی وارد شد. قاضی عبد الجبّار برخلاف ابو اسحاق منکر عمومیت قضا و قدر بود. تا چشم قاضی به ابو اسحاق افتاد گفت: «سبحان من تنزّه عن الفحشاء» یعنی منزّه است ذات حقّ از اینکه کارهای زشت به او نسبت داده شود. کنایه از اینکه تو همه چیز را از خدا میدانی و لازمهاش اتّصاف خدا به کارهای زشت است. ابو اسحاق فورا گفت: «سبحان من لا یجری فی ملکه الّا ما یشاء» یعنی منزّه است ذات حقّ از اینکه در ملک او- ملک وجود- چیزی واقع شود مگر آنکه او بخواهد. کنایه از اینکه تو برای خدا در ملک خدا شریک قائل هستی و خیال میکنی ممکن است خداوند چیزی را نخواهد و آن چیز واقع گردد.

چنانکه قبلا اشاره شد، این مسأله قبل از آنکه انگیزههای سیاسی و اجتماعی در آن دخالت داشته باشد، یک مجهول و مشکله علمی بوده است. برای گروهی این عقیده که همه چیز حتّی زشتیها و بدیها منتسب به خداست، غیر قابل قبول بوده، خدا را از این گونه امور تنزیه میکردهاند. برای گروهی دیگر که به توحید آشناتر بودهاند، این جهت که در جهان هستی- که قائم به ذات الهی است و هر موجودی هر لحظه از او مدد میگیرد- موجودی در فعل خود استقلال داشته باشد و خدا چیزی بخواهد و آن موجود چیز دیگر و آنگاه خواسته آن مخلوق برخلاف خواسته خدا جامه عمل بپوشد، غیر قابل قبول بوده است، و از این رو اختلاف نظر و عقیده پیدا شده است.

امّا هر دستهای از طریق بیان ایراداتی که بر عقیده دسته مخالف وارد بوده است، میخواستهاند صحّت عقیده خود را ثابت کنند بدون آنکه از عهده جواب اشکالاتی که بر عقیده خود آنها وارد است، برآیند. مراجعه به کتب کلامی مدّعای ما را روشن میکند. مباحثه غیلان و ربیعة الرّأی و مباحثه قاضی عبد الجبّار و ابو اسحاق نمونهای از این طرز استدلال است. حقیقت این است که عقیده قضا و قدر و عقیده اختیار و آزادی، آن طور که طرفداران آنها طرح میکردند، هیچ کدام قابل دفاع نبوده است و