مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٤٧ - برهان نظم

در حقیقت، به معنی دعوت به خداشناسی تجربی است؛ گمان بردهاند همینکه ما آیات تکوین را مورد مطالعه قرار دادیم و از این طریق به معرفت خداوند نائل شدیم، با یک دلیل تجربی خدا را شناختهایم، و از اینجا به یک نتیجهگیری مضحک دیگر پرداختهاند و آن اینکه در مسائل الهیات از همان راه میرویم که علمای طبیعی برای شناخت طبیعت رفتند و دیگر نیازی به آن بحثهای دقیق و ظریف فلسفی در مسائل الهیات نداریم، بلکه برای اینکه عار ندانستن و نفهمیدن آنها را بر خود هموار نماییم، همه آنها را بیاساس اعلام مینماییم. غافل از اینکه حدّ تجربه فقط شناخت آثار خداوند است. امّا شناخت خداوند به کمک آثار شناخته شده از راه تجربه، نوعی استدلال عقلی محض است.

٢ آقای هیوم پنداشته است که الهیون میخواهند ثابت کنند که عالم کاملًا شبیه آثار و مصنوعات انسان است و از راه اینکه تشابه معلولات دلیل تشابه علل است، خواستهاند ثابت کنند که پس عالم- که عیناً مانند یک ماشین و یک خانه است- سازندهای نظیر سازنده ماشین و خانه دارد.

آقای هیوم میفرمایند: اینچنین نیست؛ جهان بیش از آنکه شبیه به یک کشتی یا یک ماشین یا یک خانه باشد، شبیه دستگاه منظّم و خود تنظیم یک گیاه یا یک حیوان است.

اوّلًا در پاسخ آقای هیوم میگوییم: معنی سخن شما این است که جهان مانند یک ماشین یا کشتی نیست، بلکه مانند خودش است!!! مگر شما انتظار داشتید که جهان مانند خودش نباشد؟ مگر گیاه یا حیوان جزئی از جهان نیستند؟ در حقیقت، سخن بر سر همان گیاه و یا حیوان است که به قول شما چنان ساخته شده که مانند یک دستگاه صنعتی بسیار پیشرفته- هزار درجه از کشتی و ماشینهای بشری پیشرفتهتر- از درون خود تنظیم میشود. پس نشانههای «صنع» در گیاه و حیوان بیش از کشتی و ماشین است. پس اگر سازنده کشتی و ماشین از عقل و اندیشه بهرهمند است، سازنده جهان که نمونهاش گیاه و حیوان است، به طریق اولی دارای عقل و دانایی است.

ثانیاً اینکه آقای هیوم میگوید این برهان از نظر ماهیت نوعی «تشبیه» است و