مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٤١ - برهان نظم

ناقص و محدود است نمیتواند هیچ فرضیهای درباره کلّ اشیاء به ما تلقین کند. امّا اگر ما ناگزیر و لزوماً باید فرضیهای برگزینیم، بر حسب چه قاعدهای بایستی انتخاب خود را معین کنیم؟ آیا قاعده دیگری غیر از بیشتر بودن شباهت میان اشیاء مورد مقایسه وجود دارد؟ و آیا یک گیاه یا یک حیوان که با رویش و زایش به وجود میآید، بیش از یک ماشین مصنوعی که از عقل و تدبیر ناشی میشود، شباهت قویتری به عالم ندارد؟

استدلال تمثیلی که در آن برهان به کار رفته است، به فرض اینکه وجود ناظمی را ثابت کند، به هیچ وجه مشعر بر صفات پسندیدهای که به آن ناظم نسبت میدهند نیست. تصوّر خداوندی نیکوکار و عادل و مهربان از مقایسه آثار طبیعی با اعمال انسان نتیجه نمیشود. اگر آن ناظم فرض شود که مانند انسان است، دیگر دلیلی نداریم برای این فرض که صفت اخلاقی خاصّی وجود دارد که متعلّق به خالق طبیعت است. وقتی کسی محصول- یعنی طبیعت- را مطالعه کند و همه اوصاف ناخوشایند آن، یعنی طوفانها و زلزلهها و منازعات یک قسمت طبیعت یا قسمت دیگر را مشاهده کند، آیا میتواند نتیجه بگیرد که آن طرح ریزی از یک عقل سلیم و خوب ناشی شده است؟» [١]

خلاصه نظریات هیوم در تقریر و بیان برهان نظم این است:

الف. برهان نظم یک برهان تعقّلی محض بر اساس بدیهیات اوّلیه نیست؛ برهانی تجربی است و مولود تجربه طبیعت است و باید واجد شرایط براهین تجربی باشد.

ب. این برهان مدّعی است که از تجارب ممتد درباره طبیعت، شباهت کامل میان طبیعت و میان مصنوعات انسان از قبیل ماشین و کشتی و خانه به دست میآید و روشن میگردد که جهان از نظر رابطه اجزایش با یکدیگر و از نظر تطابق میان ساختمان جهان و آثار و نتایجی که بر آن مترتّب میشود، عینا مانند یک ماشین بزرگ است.

ج. به حکم قاعده کلّی که در براهین تجربی مورد استفاده قرار میگیرد، شباهت معلولات دلیل بر شباهت علل است و نظر به اینکه معلولات و مصنوعات انسان از یک روح و عقل و اندیشه ناشی شده است، پس جهان نیز از یک روح و عقل و اندیشه بزرگ ناشی شده است.