... آیا میتوانی ادّعا کنی که چنین شباهتی را میان ساخت یک خانه و پیدایش یک جهان نشان دهی؟ آیا طبیعت را در چنان وضعی همانند نخستین نظم و ترتیب عناصر دیدهای؟ آیا جهانها زیر چشم تو صورت پذیرفتهاند؟ و آیا فرصت و مجال آن را داشتهای که تمام پیشرفت پدیدار (فنومن) را از نخستین ظهور نظم تا کمال نهایی آن مشاهده کنی؟ اگر داشتهای پس تجربه خود را ذکر کن و نظریه خویش را ارائه ده.

ثانیا تو بنابر نظریه خودت دلیلی نداری برای اسناد کمال به خدا، یا برای این فرض که او از هر خطا و اشتباه یا بینظمی در افعال خود منزّه و مبرّاست ... لا اقل باید اعتراف کنی که برای ما غیر ممکن است که با افکار و انظار محدود خود بگوییم که آیا این نظام اگر با سایر نظامهای ممکن و حتّی واقعی مقایسه شود، شامل اشتباهات و خطاهای بزرگ است یا شایسته تحسین و تقدیری شگرف؟ آیا یک روستایی اگر «انئید» (شعر حماسی ویرژیل) برای او خوانده شود میتواند اظهارنظر کند که آن شعر مطلقاً بیعیب است، یا مقام شایسته آن را در میان محصولات هوش انسانی تعیین کند در حالی که وی هیچ محصول دیگری هرگز ندیده است؟

امّا اگر این عالم، محصول کاملی باشد باز هم نامعلوم و مشکوک است که همه خوبیهای آن اثر را بتوان بحقّ به سازنده آن نسبت داد. اگر یک کشتی را بررسی کنیم، البتّه اندیشه عالی و بلند درباره هوشمندی سازنده چنین ماشین پیچیده و سودمند و زیبایی پیدا خواهیم کرد. امّا وقتی دانستیم که آن مکانیکدان کودنی است که به دیگران تأسّی کرده و از صنعتی تقلید نموده که طی ادوار و اعصار متوالی پس از بسی آزمایشها و اشتباهات و تصحیحات و سنجشها و گفتگوها تدریجا اصلاح شده و پیشرفت کرده است. آیا باز نسبت به او همان احساس را خواهیم داشت؟ پیش از اینکه نظام موجود رقم زده شود، ممکن است عوالم بسیار در سراسر ازل سر هم بندی شده باشد و پیشرفت و بهبود، آهسته امّا مداوم در طی ادوار و اعصار نامتناهی، صنعت ساخت جهان را پیش برده باشد. در چنین مسائلی چه کسی میتواند تعیین کند که حقیقت چیست و حتّی که میتواند حدس بزند که در میان بسی فرضها که ممکن است پیشنهاد یا تصوّر شود، فرضی که بیشتر احتمال وقوع دارد کدام است؟

ما هیچ معلوماتی برای اظهارنظر درباره تکوین جهان (نظر درباره مبادی جهان) نداریم. تجربه ما که خود، هم از جهت قلمرو و هم از حیث دوام و استمرار، این قدر