مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٧٧ - ماتریالیسم در قرون جدید

بوده امّا پاستور خداشناس، آشنا نبوده و جاهل بوده است؟! یا میتوانیم بگوییم ویلیام جیمز، مرد موحّد بلکه عارف عصر خویش یا برگسون و الکسیس کارل و امثال اینها با مفاهیم علمی زمان خود آشنا نبودهاند و با مقیاس هزار سال قبل فکر میکردهاند، امّا فلان جوان ایرانی که یکدهم آنها معلومات ندارد و به خدا معتقد نیست، با مفاهیم علمی زمان خود آشناست؟!

گاهی دیده میشود دو نفر ریاضی دان، یکی معتقد به خدا و دین است و دیگری مادّی است؛ یا دو نفر فیزیکدان، دو نفر زیستشناس، دو نفر ستاره شناس، یکی مادّی فکر میکند و دیگری الهی. پس مسأله به این سادگی نیست که بگوییم علم آمده است و مسائل ماورای طبیعت را منسوخ کرده است. این یک سخن کودکانه است.

بحثی که بیشتر باید روی آن تکیه کرد این است که چه چیز موجب گشت در اروپا ماتریالیسم به صورت یک مکتب ظهور کرد و گروندگان بسیاری پیدا کرد، هر چند قرن بیستم برخلاف قرنهای هیجدهم و نوزدهم از پیشروی ماتریالیسم کاست، بلکه در این قرن نوعی شکست نصیب ماتریالیسم شد. این گرایشهای دسته جمعی، یک سلسله علل تاریخی و اجتماعی دارد که باید مورد بررسی قرار گیرد.

ما در مطالعات خود به عللی برخوردهایم و همانها را در اینجا ذکر میکنیم. شاید افرادی که مطالعات بیشتری در زمینههای اجتماعی، خصوصاً در تاریخ اروپا دارند، علل و اسباب دیگری را بشناسند. ما در اینجا محصول مطالعات خودمان را ذکر میکنیم.