دیالکتیک پیروی میکرده است. یعنی ماتریالیسم او ماتریالیسم دیالکتیک بوده و همان فلسفه و منطق را داشته که هزار سال بعد از او مارکس و انگلس با تکیه بر ماتریالیسم فویرباخ و منطق هگل در جهان علم کردند، و نه تنها شخصاً یک ماتریالیست دیالکتیسین بوده، درد خلق و رنج تودههای زحمتکش را داشته و هدفش تشکیل حزب و جمعیت برای واژگون کردن رژیم فئودالیسم حاکم و نهادهای وابسته به آن بوده است.

از نظر ما مهمّ این نیست که بدانیم آیا یک نفر به نام حسین حلّاج وجود داشته و همه قضایایی که نسبت داده میشود، به یک نفر تعلّق دارد و یا دو نفر بودهاند: یکی عارف و مسلمان و پاک نهاد، و هم او بوده که انا الحقّ گفته، و دیگری مردی شعبده باز و حیلهگر بوده که با قرامطه ارتباط داشته است. و همچنین این جهت برای ما مهمّ نیست که بدانیم بر فرض اینکه یک نفر بوده نه دو نفر، آیا او به عنوان یک فرد، مؤمن و مسلمان بوده یا ملحد و ماتریالیست. آنچه فعلًا برای ما مهمّ است این است که بدانیم این آقایان مادّی مسلک معاصر چه اندازه در گفتههای خود صداقت دارند و چه اندازه «علمی» میاندیشند، و دیگر اینکه بدانیم ماتریالیسم در ایران از نظر منطقی چه اندازه در تنگنا قرار گرفته که به این تشبّثات دست میزند.

کتابی اخیراً به نام حلّاج منتشر شده و یکی از روزنامههای ملّی (!) بدون هیچ نظر خاصّی و بدون هیچ انگیزه غیر ملّی (!) دو صفحه در دو روز به معرّفی و تقریظ بر این کتاب اختصاص داد! این کتاب مدّعی است که حلّاج در دوره آخر عمر خود یک ماتریالیست تمام عیار بوده است، و مدّعی است که افکار مترقّی ماتریالیستی حلّاج همه در آن عده از آثار او بوده که سوزانده شده و اثری از آنها در دست نیست. (امّا به چه دلیل چنین افکاری در آن کتابها بوده است، معلوم نیست.) از نظر مؤلّف این کتاب حالا که آنها از بین رفته و اظهار نظرهای گروههای مختلف موافق و مخالف حلّاج همه مورد تخطئه قرار میگیرد، پس یگانه مدرک، آثار منسوب به اوست که باقی مانده است.

مؤلّف کتاب اقرار میکند که اشعار فارسی منسوب به حلّاج از او نیست. باقی میماند کتاب طاسین الازل او که مورد استناد ماسینیون است و ماسینیون به استناد آن اثر، او را عارفی مسلمان و شهید عرفان میداند، و دیگر اشعار عربی او. مؤلّف کتاب در انتساب طاسین الازل به حلّاج تردید میکند؛ باقی میماند اشعار عربی حلّاج که در