بنابر این بیان، ممکن است بر منطق کسانی که شرور و تبعیضها را بر اساس «حکمت» و «مصلحت» توجیه میکنند ایراد گرفته شود که: تبعیضها و بدیها را بر اساس «حکمت» و «مصلحت» نمیشود توجیه کرد، زیرا خداوند میتوانست همه آن آثار و فوائدی را که برای تبعیضها و بدیها هست بیافریند بدون آنکه چنین وسائل ناراحت کنندهای درکار باشد.

این است اشکال بزرگی که باید قبلا حل شود تا نوبت به طرح مسأله «مصلحت» در جواب اشکال برسد.

آیا نظام جهان، ذاتی جهان است؟

اکنون وارد اصل جواب میشویم. مطلب عمده این است که نظام عالم را بشناسیم. آیا نظام عالم یک نظام قراردادی است یا یک نظام ذاتی؟ معنی خلقت و آفرینش از این نظر چیست؟ آیا معنی آن این است که خداوند مجموعی از اشیاء و حوادث میآفریند در حالی که هیچ رابطه واقعی و ذاتی میان آنها نیست، بعد آنها را به صف میکشد و یکی را پشت سر دیگری قرار میدهد و از این قرارداد، نظام و سنّت، و مقدّمه و نتیجه، و مغیا و غایت پیدا میشود؟ یا آنکه روابط علل و اسباب با معلولات و مسبّبات، و روابط مقدّمات با نتایج، و روابط مغیاها با غایتها طوری است که قرار گرفتن هر معلولی و مسبّبی در دنبال علّت و سبب خود، و قرار گرفتن هر نتیجه به دنبال مقدّمه خود، و قرار گرفتن هر غایت به دنبال مغیای خود، عین وجود آن است، و به اصطلاح: «مرتبه هر وجود در نظام طولی و عرضی جهان مقوّم ذات آن وجود است» آنچنانکه مراتب اعداد هستند. اینک توضیح و مثالی از اعداد:

در اعداد میبینیم که عدد «یک» قبل از عدد «دو»، و عدد «دو» قبل از عدد «سه» و بعد از عدد «یک» است؛ و همچنین هر عددی غیر از عدد «یک»، بعد از عددی و قبل از عدد دیگر است. هر عددی مرتبهای را اشغال کرده است و در مرتبه خود احکام و آثاری دارد و مجموع اعداد که محدود به حدی نیستند نظامی را بوجود آوردهاند.

اعداد چه وضعی دارند؟ آیا وجود و ماهیت اعداد، با درجه و مرتبه آنها دو امر جداگانهاند و هر یک از اعداد از خود وجود و ماهیتی مستقلّ از درجه و مرتبه خود دارد و میتواند هر مرتبه و درجهای را اشغال کند؛ مثلًا عدد پنج به هر حال عدد پنج است و