نيست- بنا به نظريه هگل هر حركت بسيط و مفرد نيز- مرحله اثبات نفى نفى نفى مى‌تواند داشته باشد- و از اين جهت با مركب فرقى ندارد- اگر ايرادى بر نظريه هگل باشد- همان ايراد اول است نه اين ايراد- .

پاسخ اين است كه اين اشكال صحيح است در صورتى كه- هگليستها حركت را يك امر متصل ممتد بدانند- اما اگر چنانكه در متن آمده حركت را- مثلا حركت بسيط مكانى را- عبارت از يك سلسله دانه‌هاى ريز مكانى- كه پهلوى يكديگر چيده شده‌اند بدانند- مرحله دوم مى‌تواند نفى اول باشد- ولى مرحله سوم تركيب آن دو نخواهد بود- .

مثلث تز آنتى‌تز سنتز به معنى اينكه- شىء از يك حالت بالخصوص به ضد آن حالت كشيده شود- و در مرحله بعدى يك حالت متعادل و متكامل- كه مشتمل باشد هم بر عناصر ضد اولى و هم عناصر ضد دومى- و در عين حال در سطح عاليترى از آن دو قرار گرفته باشد- مطلبى است كه فى الجمله صحيح است- ولى نه به صورت يك قانون عمومى و فلسفى- كه شامل همه اشياء اعم از بسيط و مركب ماده و فكر باشد- و نه به صورت يك امر دائمى- كه الزاما آن حالت متعادل و متكامل نيز- به نوبت خود به سوى ضد خود كشيده شود- و مرحله عاليترى را طى كند- و اين جريان تا بى نهايت ادامه يابد- .

مثلث تز آنتى‌تز سنتز در بسائط بلكه در مركبات حقيقى- كه يك واحد واقعى را تشكيل مى‌دهد- و به اصطلاح داراى يك صورت واحد نوعى است- از قبيل واحد گياه و واحد حيوان و واحد انسان جارى نيست- انسان در سير تكاملى خود چنين نوساناتى را طى نمى‌كند- و در داخل وجود انسان چنان قواى متضادى- كه منجر به چنين حركتى بشود وجود ندارد- اين مثلث تنها در مركباتى وجود دارد- كه مركب واقعى نيستند بلكه مركب اعتبارى مى‌باشند- و اجزاء آن مركب تاثيرات متضادى در يكديگر مى‌نمايند- از قبيل جامعه- .

اين سير تثليثى از آن ناشى مى‌شود كه- اشياء تاثيرات متضادى در يكديگر دارند- و با هم از جهتى در حالت جنگ و نزاع مى‌باشند- اشياء به حسب طبيعت اولى خود- يك سير آرام مستقيم و متكاملى را دارند- و در اثر برخورد با