نفس افعالى كه موصوف به خوبى و بدى و حسن و قبح‌اند و نام عقل بر اين سه باشتراك لفظى است در كتب اخلاق اطلاق بر مواظبت افعال تجربيه شده است و بنا بر اين كلمۀ عقل اطلاق بر امور فوق يعنى مواظبت بر افعال تجربيه و امورى كه بوسيلۀ آنها خوب از بد جدا ميشود شده است.

انكساكورس گويد:در عالم وجود دو قوت ميباشد كه مدار كون و فساد بر آنها است و آن دو قوت متضاد يكديگراند و (حب و نفور-محبت و غلبت)اند و علاوه بر آن دو قوت قائل به عقل حاكم و ناظم و مدير بر اشياء است و بالاخره مراد از عقل در كلمات فلاسفه گاه عقل انسانى است يعنى موجود مجرد مدرك كليات و گاه عقولى كه باضافۀ نفوس مجرده جهان ما فوق و ما وراء طبيعت را تشكيل ميدهند ميباشد.

مراد آنها از عقل انسانى همان قوت مدركۀ كليات است كه نفس ناطقه نماند و در اين مورد دو نظر هست يكى آنكه عقل و نفس انسانى از عالم عقول و نفوس در ابدان نزول كرده و نظر ديگر آنكه نفوس جسمانية الحدوث‌اند و روحانية- البقاء و بدن محل و مقر تكميل نفوس است بنا بر نظر دوم نفوس در مرتبت كمال خود و اتصال به عقل فعال بمرتبت عقلى رسيده و عقل بالمستفاد ميشوند و بنا بر نظر دوم نيز مرتبت كمال قوت مدركه كليات را عقل گويند و در هر حال مراد از عقل انسانى همان قوت كمال نفس است«العقل ليس شيئا غير ادراك صور الموجودات من حيث هى فى غير الهيولى».

(تهافت التهافت ص ١٥ لا).«العقل الانسان انما هو ما يدرك من ادراكه من صور الموجودات و نظامها».

(تهافت التهافت ص ٢١٥).

«العقل ليس هو شىء اكثر من ادراكه الموجودات باسبابها»(تهافت التهافت ص ٥٣٢).

«و هذه القوى التى تدرك المعقولات جوهر بسيط و ليس بحسبم و لا يخرج من القوة الى الفعل و لا يصير عقلا تاما الا بسب عقل مفارق و هو العقل الفعال الذى يخرجه الى الفعل».

(عيون المسائل ص ١٧).

«و اذا ملت و اردت يا اخى ان تعرف ما العقل الانسانى فليس هو شيئا سوى النفس الانسانية التى صارت علامة بالفعل بعد ما كانت علامة بالقوة».

(از اخوان ج ١ ص ٣٥٠).

و فرق ميان علم و عقل آنكه علم عبارت از تصور چيزى است چنانكه هست و عالم كسى است كه چيزى را آن طور كه هست تصور كند و عقل جوهر بسيطى است كه مردمان چيزها را بدو اندر يابند.حيات نگاه‌دارندۀ جسد است و نفس ناطقه نگاه‌دارندۀ حيات است و عقل نگاه‌دارندۀ نفس ناطقه و شرف‌دهندۀ او است بشناخت جوهر خويش.(از جامع الحكمتين ص ٢٤٩) و اما عقل بمعنى مفارق و عقول مجرده طوليه و عرضيه بيان اثبات وجود آنها از اين قرار است كه فلاسفه بحكم قاعدۀ «الواحد لا يصدر عنه الا الواحد»و اين اصل كه«ليس فى طباع الكثره بما هى كثرة ان يصدر عنه مبدعان معا بل واحدا فواحدا»و قاعدۀ«ان البسيط الذى لا تركيب فيه اصلا لا يكون عله لشيئين»و اصل لزوم