ابن قدامه در باب قضا از ابو حنيفه نقل كرده كه حكم حاكم ظاهراً و باطناً نافذ است. اين به آن معناست كه مثلاً اگر حاكم به اشتباه در باره زمينى به نفع ديگرى حكم كند و آن را از مالك بگيرد و به غير بدهد، اين زمين در واقع هم از ملك مالك خارج مى‌شود و هم به ملك آن شخص در مى‌آيد.

ابن قدامه مى‌گويد:

اگر در يك سال همه حجاج در تشخيص روز عرفه خطا كنند، همان روز عرفه خواهد بود. او به اين حديث تمسك مى‌كند كه: «يوم عرفة الذى يعرف الناس فيه»؛ (٣٨)روز عرفه، روزى است كه مردم آن را عرفه بدانند.

نيز از ابن سيرين نقل شده كه او در تفسير اين حديث نبوى «يوم عرفة الذى يعرف الناس فيه، وحجكم يوم تحجّون، والأضحى يوم تضحون»، روز عرفه، روزى است كه مردم آن را عرفه بدانند و حج شما روزى است كه به حج مى‌رويد و عيد قربان روزى است كه قربانى مى‌كنيد، گفته است:

آن روز همان روزى است كه جماعت آن را قرار دهند، به اين معنا كه اگر همه مردم در تشخيص روز عرفه اشتباه كنند و سپس معلوم شود كه اشتباه كرده‌اند، باز عرفه همان روزى است كه جميع مردم آن را عرفه قرار داده‌اند.

همين قول از شيبانى نيز در مبسوط سرخسى نقل شده و علامه حلى در تذكره نيز همين قول را از بعض عامه نقل كرده است. (٣٩)

بعضى ديگر از عامه بعد از بيان اين حكم و استناد به اين حديث گفته‌اند:

اين روزى كه مردم به اشتباه روز عرفه قرار داده‌اند، ظاهراً و باطناً روز عرفه است؛ زيرا هلال اسم براى آن روزى نيست كه ماه در آسمان بيايد، بلكه

(٣٨) همان، ص٥١٣.
(٣٩) تذكرة الفقهاء، علامه حلى، ج٨، ص١٩١؛ سنن دارقطنى، ج٢، ص٢٢٣-٢٢٤ ؛ سنن بيهقى، ج٥، ص١٧٦ و فتح العزيز، ج ٧، ص ٣٦٤ -٣٦٥.