مقدمه نخست: همان طور كه دليل در دلالت مطابقى‌اش حجت است، در دلالت التزامى نيز حجت است. دلالت التزامى ممكن است فقط از يك دليل و ممكن است از مجموع چند دليل به دست آيد. اگر دو يا چند دليل، به گونه‌اى باشد كه اگر هر دليل را به تنهايى ملاحظه كنيم، دلالتى بر آن مطلب نداشته باشد، اما با ضميمه آنها به يكديگر يك مفاد التزامى استفاده شود، آن مفاد التزامى نيز حجت خواهد بود. گاه از اين دلالت به دلالت اقتضا يا اشاره تعبير مى شود، و نمونه‌هاى فراوانى در فقه وجود دارد كه فقها به آن تمسك جسته و احكامى را اثبات كرده‌اند.

مقدمه دوم: برخى از واجبات مراتب متعددى دارند، به اين معنا كه غرض مولا در آنها داراى مراتب متعددى است. بالاترين مرتبه از غرض، با اداى تمام و كمال واجب حاصل مى‌شود، اما اگر واجب ناقص به جا آورده شود، بخشى از غرض استيفا شده است؛ مانند وضو كه تمام غرض متوقف بر شستن تمام وجه و ذراعين است، اما اگر در اين محل جبيره بود شارع به شستن غير محل جبيره و مسح بر جبيره اكتفا كرده است. همچنين نماز كه به هر مقدار توان اداى اجزا و شرايط بود، به همان مقدار غرض استيفا مى‌شود و اتيانش لازم است. چنين نيست كه ملاك در نماز بسيط و امرش مردد ميان نفى و اثبات باشد، كه يا با تمام اجزا و شرايط ادا شود تا ملاك حاصل شود، و اگر حتى يك جزء يا شرط متعذر شد، ديگر هيچ ملاكى در آن نباشد و اتيانش لازم نباشد.

بعضى از بزرگان (٥٤)فرموده‌اند: چون واجباتى مانند نماز مركب از اجزا و شرايط است، و ما مى‌دانيم كه مركب با انتفاى يك جزئش، منتفى مى‌شود، بنابراين قاعده اوليه، اگر ادله ديگر نباشد، اين است كه اگر حتى يك جزء نماز متعذر شد، ديگر ملاكى براى به جا آوردن ساير اجزا باقى نماند؛ از اين رو، نماز

(٥٤) نظير آيت اللّه‌ خويى و استاد بزرگوار ما آيت اللّه‌ تبريزى (اعلى اللّه‌ مقامهما)؛ مصباح الاصول، ج٢، ص٤٤٣، و محاضرات فى أصول الفقه، ج٤، ص٣٤٠