سخن گفتن در باره اين دو فقيه نامدار و دو شهيد بزرگوار در اين وقت اندك كار آسانى نيست. اين دو بزرگوار از بزرگان مذهب هستند و خدمات بسيار ارزنده‌اى به اسلام و مسلمين و مكتب اهل‌بيت(ع) و فقه شيعه انجام داده‌اند، هر چه در باره اين دو بزرگوار گفته شود، كم است. على رغم كوتاه بودن عمر اين دو بزرگوار ـ يكى ٥٢ سال و ديگرى ٥٧ سال ـ ولى هم نقش علمى آنان بسيار ارزنده و فوق العاده بود ـ مخصوصاً شهيد اول ـ هم نقش اجتماعى و سياسى آنان و به حق مصداق ذيل آيه شريفه‌اى بودند كه در ابتداى عرايضم تلاوت كردم. اين آيه مسير حركت انبيا را در تاريخ ترسيم مى‌كند. در مسيرى كه خداوند بعثت انبيا را در آن قرار داده است، هدايت الهى و حاكميت شرايع الهى به وسيله اين سه گروه يعنى «نبيون»، «ربانيون»، و «احبار» محقق مى‌شود. نبيّون، پيامبرانند، ربانيون ائمه و اوصياى انبيااند، و احبار فقها و علما هستند. اين دو فقيه شهيد مصداق احبار اين آيه هستند كه در نهايت هم خون مقدس خود را تقديم كردند و در همين راه به شهادت رسيدند و افتخار شهادت را كه بالاترين منزل و مرتبه قرب الهى است به دست آوردند.

من در اين وقت مختصر به بيان چند نكته در باره شهيد اول بسنده مى‌كنم:

در كلمات فقهاى ما در مورد شهيد اول تعابير خيلى بلندى وجود دارد. گفته مى‌شود كه وى در سن ١٧ سالگى از شهر خودش جزين براى ادامه تحصيل و استفاده از محضر فخرالمحققين فرزند علامه حلى به حلّه رفت . در اجازه‌اى كه ايشان در سن ١٧ سالگى از فخر المحققين گرفته، تعبيراتى فخر المحققين ـ كه خود از اكابر فقهاى شيعه است ـ در باره ايشان به كار برده كه دلالت بر بزرگى و نبوغ و كمال فوق العاده ايشان دارد. در اجازه نامه فخرالمحققين به شهيد اول چنين تعابيرى آمده است: «مولانا الامام، العلامة الاعظم، افضل علماء العالم، سيد فضلاء بنى آدم، مولانا شمس الحق و الدين محمد بن مكى بن محمد بن حامد أدام اللّه‌