قطعاً ابتلاى شيعيان به وقوف با عامه و مسئله هلال ماه ذى الحجه، به مراتب بيشتر و فراگير تر از ابتلائشان به تمتع و يا احرام از مسلخ بوده و با اين حال، امر به احتياط و جمع بين عمل به حكمِ حاكمِ عامه و ميزان شرعى در ثبوت هلال و يا امر به قضاى حج در سال بعد نشده است. اين سيره قطعى كه در معرض ديد و ابتلاى معصومان (عليهم السلام) بوده است و آنها سكوت كرده‌اند، در كنار اين قرائن قطعى، دليل قطعى بر رضا و امضاى آنهاست.

اگر روايات سابق را به اين مطلب بيفزاييم، دليل بر امضا محكم تر مى شود، اما ما از ذكر آنها صرف نظركرديم؛ زيرا مى خواهيم دليل سيره به عنوان دليل مستقل قرار گيرد تا حتى در صورت مناقشه در روايات پيش گفته، اين سيره و امضاى قطعى آن مورد شبهه قرار نگيرد.

نتيجه بحث

سيره قطعىِ امضا شده از جانب شارع، دليل قطعى بر اجزا و صحت حج است. اين سيره هم شامل مواردِ احتمالِ مطابقت حكمِ حاكمِ عامه با واقع و هم شامل موارد قطع به خلاف مى‌شود.

دسته سوم: ادله تقيّه

پيش از آنكه به بررسى دليل تقيه بپردازيم، لازم است ابتدا اقوال و نظريات عامه در مسئله هلال و متابعت از حكم حاكم روشن شود؛ چه فهم اين امر در كيفيت استدلال بسيار مؤثر است.