واقع است كه هلال در مناطق شرقى و يا شمالى، با دو يا حتى سه روز اختلاف با مناطق جنوبى يا غربى ديده شود و رؤيت هلال در اين مناطق با دو روز تأخير، دليل بر استحاله رؤيت در آن مناطق در دو شب قبل نيست ، بلكه اين اختلاف امرى طبيعى و واقعى است. اين نسبت بين مناطق شمال شرق با جنوب غرب تشديد مى‌شود.

٣. در صورتى كه با چشم مسلح ديده شود كه ماه در محاق است و آنها ادعاى رؤيت كنند، در اين فرض نيز علم به خلاف حاصل نمى‌شود؛ زيرا ممكن است ماه در افق حجاز در محاق بوده باشد، اما در افق مناطقى كه با حجاز در شب مشترك‌اند، از محاق بيرون آمده باشد.

٤. در صورتى كه ابتداى ماه در مناطق ما يك روز زودتر از مناطق آنان باشد، در اين صورت روز نهم كه آنان در عرفات وقوف مى‌كنند، روز دهم ما خواهد بود. اما تا كنون چنين حالتى پيش نيامده است.

با توجه به آنچه گفته شد، تحقق علم به خلاف در مورد حكم حاكم حجاز بسيار نادر است و شايد بتوان ادعا كرد كه تحقق نيافته است؛ زيرا به جز احتمالاتى كه ذكر شد، احتمال دارد اين احتمالات امروزه بى وجه بلكه موهن باشد. شايد آسمانشان ابرى و غبار آلود بوده و مانعى در ديدن هلال برايشان وجود داشته و صرف اينكه آنها يك روز يا حتى دو روز ، زودتر از ما ابتداى ماه را اعلام كنند، علم به خلاف نمى‌آورد؛ هر چند در شب بعد ماه بسيار نازك ديده شود و زود غروب كند؛ زيرا ماه در اطراف كره زمين حالات گوناگونى دارد و اين محاسبات ظنى است.

خلاصه كلام اين است كه اگر بخواهيم علم به مخالفت حكم آنها با واقع پيداكنيم، بايد يقين كنيم روزى را كه آنها به عنوان اول ماه اعلام كرده‌اند، در هيچ يك از مناطقى كه هم افق با حجاز بوده، و يا افقشان بعد از افق حجاز است، يا در