بحث از فلسفه احكام، يعنى كوششى عقلانى براى دستيابى و شناخت مصلحت و مفسده نوعيه‌اى كه زيربنا و اساس يك حكم شرعى‌است و رسيدن به اهدافى كه براى وضع اين قوانين در نظر گرفته شده است. لذا فلسفه احكام الزاماً به معناى بررسى عقلانى جداى از شرع نيست، به خلاف فلسفه دين كه كوشش عقلانى برون دينى است. البته سخن از فلسفه احكام و فلسفه مجازات، بحثى درون دينى اما اعم از مباحث فقهى- به معناى تعيين وظيفه مكلف - خواهد بود. البته حائز توجه است كه هرچند كوششى عقلانى است اما ابزار و شواهدى كه عقل با كاوش و تأمّل در آنها به مقصود نائل مى‌شود، همواره از قضاياى مستقل عقلى نيست، بلكه عقل براى شناخت درست فلسفه احكام و مصون ماندن از آنچه شايد رهزن عقل گردد، از خود دين و بيانات وارد در آن كمك مى‌گيرد تا بتواند به فلسفه‌اى كه مدّ نظر شارع مقدّس در تشريع اين حكم بوده، پى‌ببرد، همانگونه كه در روايات متعددى ـ مانند آنچه شيخ صدوق(ره) در كتاب علل الشرائع جمع آورى كرده است ـ به فلسفه و حكمت احكام اشاره شده است.

البته براى پى بردن به هدف واقعى قانونگذار ـ علاوه بر تصريحات او ـ كوشش عقلانى با مطالعه تحليلى و نسبت سنجى ميان اجزاى مختلف نظام حقوقى نيز مفيد است . شناخت اهداف كلى و كلان يك نظام حقوقى - كه در اديان الهى، سعادت و رستگارى انسان و جامعه است- و مطالعه در شيوه اجراى مجازات‌ها مانند اجراى علنى برخى از آنها و اختيار جلسه غير علنى توسط قاضى و كيفيت سقوط برخى از مجازات‌ها و تبديل قصاص به پرداخت ديه و سقوط كيفر يا تخفيف آن در اثر توبه مجرم نيز، انسان را در شناخت فلسفه و اهداف مجازات يارى مى‌كند.

فصل اوّل : ضرورت مجازات و فلسفه آن

در اين فصل، بحث را از ضرورت مجازات آغاز كرده و در ادامه به فلسفه مجازات و بيان ديدگاه هاى مختلف مى‌پردازيم:

(٥)ويليام پى. آلستون،مسائل فلسفه دين، ترجمه على حقى، نقد و نظر، شماره ٩ .