«اوصي الشاهد من أمّتي و الغائب منهم و من في أصلاب الرجال و أرحام النساء أنْ يصل الرحم (١) ؛ امتم را چه افراد حاضر، چه غايب و چه كسانى كه در آينده به دنيا مى‌آيند سفارش مى‌كنم كه صله رحم به جا آورند.

فقها در استدلال به مانند حديث نخست، معناى عامى براى غايب در نظر گرفته‌اند تا افراد غير موجود نسل آينده را همانند افراد غير حاضر در مجلس پيامبر در بر گيرد. (٢)

برخى از فقيهان اجماع قولى و برخى اجماع عملى را دليل اين قاعده برشمرده‌اند. در اجماع قولى گاهى اجماع محصل و گاهى اجماع منقول را دليل و مستند قاعده اشتراك ذكر كرده‌اند. در اجماع عملى، گاهى مستند قاعده اشتراك، سيره عقلايى دانسته شده است و گاهى سيره متشرعه را مستند قاعده اشتراك دانسته‌اند. گاهى هم ارتكاز متشرعه را دليل و مستند اين قاعده بر شمرده‌اند كه در واقع به سيره متشرعه بر مى‌گردد. افزون بر آنچه گذشت تنقيح مناط، استقرار و عدم خلّو واقعه از حكم شرعى را نيز مستند اين قاعده ذكر كرده‌اند. (٣)

عصرى كردن فهم دين

ناقدان اسلامِ فقاهتى، يعنى گروهى از روشنفكران مذهبى ترديدى در مقدمه پيشين ابراز ننموده‌اند. آنان نيز بر اين باورند كه قرآن و سنّت با انسان امروز سخن مى‌گويد و براى او پيام دارد. انگيزه‌اى كه سبب مخالفت آنان با شيوه اجتهاد مرسوم گرديده، ايجاد تلائم و صلح ميان دستاوردهاى علمى و عملى دنياى امروز با پيام دين است، كه از آن به «عصرى

(١) كلينى، الكافي، ج٢، ص١٥١، و مانند آن: الكافي، ج٦، ص٢٧٤.
(٢) مراغى، العناوين، ج١، ص٢٧.
(٣) عاملى، حسن، معالم الدين، مؤسسه نشر اسلامى، قم، ص١٠٩. كلانترى، ابوالقاسم، مطارح الانظار (تقريرات درس شيخ انصارى)، موسسه آل البيت (ع)، قم، ص٢٠٥. مراغى، العناوين، ج١، ص١٩. بجنوردى، سيد حسن، القواعد الفقهيه، نشر الهادى، قم، ج٢، ص٥١. مصطفوى، سيد محمد كاظم، مأة قاعدة فقهيه، موسسه نشر اسلامى، قم، ص٤٣. فاضل لنكرانى، محمد، القواعد الفقهيّه، مؤسسه الكلام، قم، ج١، ص٢٥٩. ضيائى فر، سعيد، جايگاه مبانى كلامى در اجتهاد، بوستان كتاب، قم، ١٣٨٢، ص٨٣١. در مباحث پيرامون قاعده اشتراك از منبع اخير استفاده فراوان شده است.