چه حبوباتى زكات است؟ امام (ع) ضمن بر شمردن حبوباتى مثل گندم، جو، ذرّت، برنج و... اضافه مى‌كند: «هر چه با پيمانه اندازه‌گيرى شود و به پنج وسق برسد، در آن زكات است.» سپس در ادامه مى‌فرمايد: «پيامبر (ص) زكات را در هر چه از زمين مى‌رويد قرار داد، به استثناى سبزيجات، صيفيجات و چيزهايى كه در طول روز فاسد مى‌شود».

بديهى است اگر بناى ايشان بر تقيّه بود، همان پاسخ اوّل، يعنى برشمردن تعدادى از حبوبات كافي بود و نيازى نداشت جملات بعدى را اضافه كنند و آن را به پيامبر(ص) نسبت دهند (١) .

راه چهارم: تعيين موارد زكات از اختيارات حاكم اسلامى است؛ بنابراين اگر اختلافي در احاديث مشاهده مى‌شود، از تفاوت زمان و شرايطى كه در زمان پيامبر (ص) و ائمه (ع) وجود داشته است، ناشى مى‌شود.

برخى اين نظريه را به عنوان يكى از راههاى محتمل براى رفع تنافي اخبار مطرح كرده‌اند:

اصل وجوب زكات از احكام اساسى و بسيار مهم اسلام است، ولى چون منابع مالى مردم و ثروت آنان به حسب زمانها و مكانها مختلف و دين اسلام هم براى همه انسانها تشريع شده است، از اين رو، اصل ثبوت زكات در قرآن كريم آمده، ولى متعلّقات آن به صورت مشخص ذكر نشده است، بلكه به عموماتى مثل «خُذ مِن أموالهم صدقة» و... اكتفا شده است. بنابر اين، بيان متعلّقات زكات بر عهده اولياى مسلمين و حاكمان به حق، گذارده شده است و از اين رو پيامبر (ص) به عنوان اينكه در زمان خود، حاكم مسلمين بوده، زكات را در نه چيز قرار داده است. اين عمل پيامبر (ص) به اين دليل بوده كه اشياى نه گانه عمده ثروت عرب در آن روزگار محسوب مى‌شده است و شايد پيامبر (ص) در آخر عمر شريفشان زكات را در بيشتر از نه چيز قرار داده باشند و چنان كه پاره‌اى از روايات دلالت دارد. چه بسا ائمه عليهم السلام هرگاهى در بيشتر از نه چيز قرار داده باشند و شايد وقتى آنها مى‌ديدند

(١) منتظرى، كتاب الزكاة، ج١، ص١٦٢.