قائلان به وجوب شستن پاها در وضو، قرائت نصب را به گونه‌اى توجيه كرده‌اند كه ضعف و ناهماهنگى آن با قواعد عربى آشكار است. آنان وقتى متوجه شدند قرائت جرّ بر مسح دلالت دارد، نه بر شستن، در توجيه و تطبيق قرائت جرّ با اعتقادشان به وجوب شستن، در ماندند. از اين رو، كوشيدند تا توجيهى براى قول به شستن پاها با توجه به قرائت جرّ بيابند، اما توجيهى نيافتند جز «اعراب جرّ به سبب مجاورت». كلمه «أرجلكم» به سبب اينكه به كلمه «وجوهكم» عطف شده، منصوب است، اما چون در جوار كلمه‌اى مجرور، يعنى «برؤوسكم» قرار گرفته، اعراب جرّ را از آن كسب مى‌كند، كه از آن به «جرّ به سبب مجاورت» تعبير مى‌شود و به اين معناست كه كلمه‌اى اِعراب طبيعى خود را از دست بدهد و اِعراب كلمه مجاور را بگيرد. مى‌گويند در مثل آمده است: «حُجْرُ ضَبٍّ خَربٍ» [سوراخ سوسمار خراب است]، كلمه «خَربٍ» چون خبر «حُجر» است بايد مرفوع باشد، اما چون در كنار كلمه مجرور «ضَبٍّ» قرار گرفته، از آن كسب جرّ كرده و مجرور شده است.

از آنجا كه «جرّ به سبب مجاورت» در كلمات فصيح عرب وجود ندارد و بر فرض وجود آن، داراى شرايطى است كه در مورد بحث، آن شرايط، موجود نيست، فصل بعدى را به بيان اين موضوع اختصاص مى‌دهيم.

صحّت و شروط «جرّ به سبب مجاورت»

از آنجا كه قائلان به لزوم شستن پاها در وضو، قرائت جرّ كلمه «أرجلكم» را با همجوارى آن با كلمه «برؤوسكم» توجيه مى‌كنند، مناسب است در اينجا سخنان ادباى نامدار را نقل كنيم تا ميزان صحّت اعراب جرّ به سبب همجوارى و بر فرض صحت آن، شرايط انجام آن معلوم شود.

١. زجاج گفته است:

ممكن است گفته شود كلمه «أرجلكم» به دليل همجوارى با كلمه‌اى مجرور، مجرور شده است؛ مانند كلام كسى كه بگويد: «حُجر ضبٍّ خربٍ» كه كلمه «خَربٍ» خبر