«اين آيه در باره امام قائم (ع) نازل شده است. اگر امامتان از ميان شما ناپديد گردد و او را نيابيد، چه كسى براى شما امام و پيشوايى آشكار خواهد آورد كه دانش آسمان‌ها و زمين، و حلال و حرام خداوند را به شما عرضه نمايد؟! به خدا سوگند؛ تأويل اين آيه نيامده است و بى ترديد تأويل آن خواهد آمد. (١)

خاتمه

انديشه و درنگ شايسته در سرگذشت فقاهت در عصر غيبت كه اگر چه پرتلاش و با اخلاص، ليكن رنجور و محروم از كوثر علم به حيات زيباى خويش ادامه داده، اين حقيقت تلخ را براى ما آشكار مى‌سازد كه ميان «فقه حقيقى» كه در سينه پيامبر خدا و اوصياى او منزل نموده است با «فقه تاريخى» كه نصيب و بهره ما مى‌باشد، فاصله‌هاست. به هر ميزان اين فاصله فزونتر باشد از نتايج پربار شريعت ختميّه دورتريم.

«فقه حقيقى» كامل، جامع، گويا، دقيق و بى نياز كننده است. محمد بن مسلم از امام باقر (ع) مى‌پرسد: دانشى كه به شما رسيده چگونه است؟ آيا تنها ضوابط كلى از علم دين در اختيار شماست يا دانش هر موضوع جزئى را كه مردم در باره آن سخن مى‌گويند دارا مى‌باشيد؟ امام فرمود:

انّ عليّاً (ع) كتب العلم كلّه و القضاء و الفرائض، فلوظهر أمرنا لم يكن من شى‌ء إلاّ فيه سنّة يمضيها (٢) ؛ على (ع) تمامى دانش، و احكام قضاوت و ارث را مكتوب ساخته است، پس اگر قائم (ع) آشكار گردد هيچ پديده‌اى رخ نخواهد داد مگر اين كه پيرامون آن قانون الهى وجود دارد كه آن را اجرا خواهد كرد.

امام صادق (ع) فرمود:

ما مِن شيء يحتاج إليه ولد آدم إلاّ و قد خرجت فيه السنّة من اللّه‌ و من رسوله (٣) ؛

(١) صدوق، كمال الدين، ص٣٢٦، حويزى، عبدعلى، نورالثقلين، چاپ اسماعيليان، قم، ج٥، ص٣٨٧.
(٢) صفار، محمد بن الحسن، بصائر الدرجات، مؤسسه اعلمى، تهران، ١٣٦٢، ص١٦٣. مجلسى، بحارالانوار، ج٢، ص١٦٩.
(٣) صفار، بصائر الدرجات، ص٥٣٧. مجلسى، بحار الانوار، ج٢، ص١٦٩.