لازمه تسلیم واقعی را «توکل» می‌داند: (وَ قالَ مُوسى‌ يا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمين).[١٧٨]

با توجه به مراتب چهارگانه‌ای که علامه طباطبائی(ره) برای تسلیم برشمرد، آنچه در این آیه مطرح شده است را باید چهارمین و بالاترین درجه تسلیم دانست.

نتیجه‌گیری

با توجه به آنچه گذشت، مشخّص شد که فضیلت اخلاقی، اصطلاح خاصی است که ریشه‌های آن را باید در فلسفه‌ یونان جستجو کرد. بر اساس این اصطلاح، فضیلت به معنی کمالاتی وجودی است که درجه انسانیّت افراد را مشخّص و خوبی و بدی رفتار آنها را معنادار می‌کند. جستجو در متن منابع اصیل دینی برای یافتن دیدگاه پیشوایان اسلام در زمینه فضیلت‌های اخلاقی نشان داد که کاربردهای بسیار اندک واژه فضیلت در این متون، جز در یک روایت غیر قابل اعتماد، ربطی به اصطلاح خاص و فلسفی فضیلت اخلاقی ندارد. سایر عناوین مرتبط چون ارکان ایمان یا مکارم اخلاق نیز نتوانست بر تعریف دقیق فضیلت‌های اخلاقی انطباق یابد.

با این حال، بررسی احادیث باب بیست‌و‌ششم کتاب ایمان و کفر که برخلاف احادیث عناوین دیگر، به‌جای سخن گفتن از ارزش‌ها و ویژگی‌های مهم اخلاقی، درجات و کمالات وجودی انسان را مطرح و فضیلت‌ها و کمالاتی ارزش‌آفرین را معرّفی می‌کرد، ما را به این نتیجه رساند که فضیلت‌های اخلاقی و ارزش‌های انسانی از نگاه پیشوایان اسلام، به‌ترتیب عبارت‌اند از اسلام، ایمان، تقوا و یقین. این رهیافت دقیقاً با معیاری که در کتاب کافی برای اخلاقی بودن رفتارها بیان شده است انطباق دارد. چرا که از نگاه احادیث نورانی این کتاب، تسلیم در برابر برداشت از حقیقت، معیار اخلاقی‌بودن هر رفتار است. در اینجا نیز پایین‌ترین درجه از مراتب فضیلت اخلاقی، اسلام به معنی تسلیم در برابر حقیقت، اعلام شده و فضیلت‌های بالاتر نیز درجات شدیدتر همین تسلیم است.

[١٧٨]. یونس، آیه ۸۴.