با توجه به شهرت روایت مزبور و کثرت استناد به آن در مباحث علمی، بررسی سند و متن، گردآوری و جمع‌بندی نظریات علما در شرح حدیث و نیز ارائه جمع‌بندی محققانه درباره آن، ضروری به نظر می‌رسد.

پیشینه بحث

تا کنون تحقیقات و تألیفات مستقلی درباره شرح و بررسی حدیث: «علماء امّتی افضل من أنبیاء بنی‌اسرائیل» نگاشته شده است؛ این نگاشته‌ها عبارتند از:

١. فصل‌الخطاب في شرح حديث علماء أمتي أفضل من أنبياء بني‌إسرائيل؛ این تألیف مربوط به حاج‌ميرزا –ابوالقاسم‌بن‌ميرزا‌كاظم زنجاني(م.١٢٩٢ق)، از فقها و مجتهدان جلیل‌القدر امامیه اسم.[٤٤٢] بنا بر گزارش آقا‌بزرگ طهرانی=، این کتاب نزد نوادگان مؤلف در زنجان موجود اسم.[٤٤٣]

٢. شرح الحدیث المعروف «علماء امّتی کأنبیاء بنی‌اسرائیل»، از مکتوبات شیخ احمد‌بن‌زین‌الدین احسایی (١١١٦-١٢٤١ق) اسم.[٤٤٤]

٣. رسالة فی معنی الحدیث «علماء امّتی أفضل من أنبیاء بنی اسرائیل»، نوشته میرزا‌حسن‌بن‌علی گوهر قراچه‌داغی. [٤٤٥]

٤. شیخ‌حر عاملی= نیز در کتاب الفوائد‌الطوسیّة، فایده شماره ٨٥ را به شرح و بررسی این حدیث اختصاص داده اسم.[٤٤٦]

٥. «تحقيق حول حديث: علماء أُمّتي خير من أنبياء بني‌إسرائيل» عنوانی است که صفحاتی از کتاب جامع‌الشتّات محمد‌اسماعیل خواجوئی‌مازندرانی را به خود اختصاص داده است.[٤٤٧]

[٤٤١]. شرح الأسماء‌الحسنى، ج١، ص٢٠٥.

[٤٤٢] . موسوعة طبقات الفقهاء، ج‌١٣، ص٤٩٩.

[٤٤٣]. الذریعة، ج١٦، ص٢٢٨.

[٤٤٤]. معجم المؤلّفات الشیعیة فی الجزیرة العربیة، ص٥٠.

[٤٤٥]. فهرست کتاب‌های چاپی عربی، ج١، ص١٨٣؛ و نیز ر.ک: معجم‌المطبوعات العربیه فی ایران، ص٢٩٨.

[٤٤٦]. الفوائد‌الطوسية، فایدة ٨٥، ص٣٧٦ـ٣٧٨.‌

[٤٤٧]. جامع‌الشتات، ص١٥٧.