وراى اين عقيده كه البته محصول رفت و برگشت تئوريك در انديشه دينى وغرب است، سايرعالمان دينى مى‌كوشند سالار بودن مردم را در ذيل يا عرض نظريه ولايت فقيه مطرح كنند. اين تلاشها كه امروزه به نظريه نصب و انتخاب در باب ولايت فقيه شهرت دارند از منظرى كاملًا دينى كوشيده‌اند تا ولايت فقيه را با دمكراسى يا بالعكس نزديك سازند. نحله طرفدار نظريه نصب، دينى بودن حكومت را منوط به حضور فقيه در ساخت قدرت مى‌داند. حضورى كه يا به اذن يا به نظارت و يا به دخالت تحقق مى‌يابد. در واقع دمكراسى نبايد چنين حضورى را حذف و يا ضعيف نمايد تا دينى بودن مردم سالارى تحقق عينى يابد. در مقابل برخى از طرفداران نظريه انتخاب، حضور فقيه را پيش شرط ورود به مردم‌سالارى دينى نمى‌دانند، آنان حتى حضور او را منوط به اختيار و انتخاب مردم مى‌كنند، در فرضى كه مردم او را به عنوان بخشى از حكومت دينى بپذيرند، حضور خواهد يافت والّا در فرض عدم انتخاب او، مردم سالارى دينى به گونه‌اى ديگر تحقق خواهد يافت. اين همان ايده‌اى است كه سكولاريستهاى مسلمان هم دارند و از جهاتى به نظريه انتخاب نزديك مى‌شوند.

عبدالوهاب فراتى‌

*** در پايان جا دارد از تمامى عالمان ارجمندى كه دعوت همايش «مردم سالارى دينى» را جهت گفتگو پذيرفتند، تقدير و تشكر كنيم. عالمان محترمى كه با حوصله به سؤالات ما پاسخ دادند و مجدداً با رؤيت متنِ گفتگوها، ما را همراهى‌