الهيات دانشنامه علائى - ابن سينا - الصفحة ٩٨ - (٣٣) دانستن معني خواست واجب الوجود

و شايد كه مقدّم دروغ بود و تاليش راست، چنانكه گويند: «اگر مردم پرنده‌ [١] بود [٢] حيوان بود [٣].» پس گفتار ما كه «اگر نخواهد نكند» واجب نكند كه حق بود «نخواهد»، تا حق بود «نكند» [٤]. شايد كه بخواهد و بكند [٥]، و حق بود [٦] كه اگر [٧] نخواستى- و شايستى كه نخواستى- نكردى، و اگر بخواستى- و شايستى كه‌ [٨] بخواستى- بكردى.

پس واجب الوجود اگر خواهد بكند و اگر نخواهد نكند. و اين هر دو بشرطى‌ [٩] راست آيد [١٠] و [١١] اگر كسى گويد كه «اگر نخواهد [١٢]» حديث مستقبل را گويد، و بودن آنكه از پس زمان را بود، و نشايد كه واجب الوجود را خواستى‌ [١٣] نو بود خاصّه بر اين اصلها كه رفته است، جواب دهيم او را دو گونه: يكى آنكه اين سؤال هم بر آنست كه مقدّم شرطى راست نيست و نشايد بودن، و جواب اين گذشته است، و ديگر آنكه لفظ «اگر» و «نخواهد» [١٤] و «نخواست» [١٥] اينجا بمجاز گوييم، و چنين بايد گفتن كه: هر چه را وى خواهان بود ببود، و هر چه را خواهان نبود از آنچه از وى آيد نبود، و آن چيز را [١٦] كه خواهانست اگر

[١] مج، س، چه: پريده.

[٢] مك ٢ (ح): بودى (تصحيح محشى).

[٣] مك ٢، مل: بودى.

[٤] مل، بكند.

[٥] مك ٢، مل: نخواهد و نكند.

[٦] مك ٢: باشد.

[٧] مك ٢:+ كسى.

[٨] مل:- كه اگر نخواستى ...

شايستى كه.

[٩] طم، س، عس، چه: شرطى.

[١٠] مج: راست‌اند.

[١١] مك ٢:- و.

[١٢] مك ٢، س، چه: بخواهد.

[١٣] طم: خواستنى.

[١٤] مك ٢: بخواهد.

[١٥] مك ٢، عس: بخواست.

[١٦] مك ٢: و آنكه چيز را.