الهيات دانشنامه علائى

آغاز علم برين

(1) نخستين فصل اندر چندى علمهاى حكمت

(2) پيدا كردن موضوعات اين سه علم نظرى تا موضوع اين علم برين پديد آيد

(3) باز نمودن حال هستى و افتادن وى بر چيزهاى بسيار و آغاز كردن بنمايش جوهر

(4) پيدا كردن حال آن گوهر كه تن است كه بتازيش جسم خوانند

(5) پيدا كردن ناراستى* مذهب پيشين از هر سه مذهب

(6) پيدا كردن ناراستى مذهب دوم

(7) حاصل كار اندر شناختن حال جسم

(8) پديد كردن آنكه مادّت جسمها از صورت خالى نبود و بوى بفعل بود

(9) پيدا كردن حال عرض

(10) پيدا كردن حال كيفيّت و كمّيّت و عرضى ايشان

(11) حال نسبت هستي برين ده چگونه است؟

(12) دانستن حال حقيقت كلي و جزئى

(13) پيدا كردن حال واحد و كثير و هر چه بديشان پيوسته است

(14) پيدا كردن حال متقدّمي و متأخّرى كه پيشى و سپسى بود

(15) پيدا كردن حال سبب و مسبّب و علّت و معلول

(16) پيدا كردن حال متناهى بودن هر چه ورا پيشى و سپسى است و متناهى بودن علتهاى خاص

(17) پيدا كردن حال قوّت و فعل

(18) نمودن حال هستى واجب و ممكن

(19) پيدا كردن آنكه واجب الوجود بهيچ چيز پيوند ذاتي ندارد

(20) پيدا كردن حال ممكن الوجود

(21) پيدا كردن آنكه اندر واجب الوجود كثرت نشايد

(22) پيدا كردن آنكه نشايد كه صفت واجب الوجودى دو چيز را بود

(23) پيدا كردن آنكه واجب الوجودى تغيّر نپذيرد و بهمه رويها واجب بود

(24) پيدا كردن آنكه واجب الوجود را ماهيّت جز انّيّت نشايد كه بود

(25) پيدا كردن آنكه واجب الوجود نه جوهر است و نه عرض

(26) باز نمودن آنكه واجب الوجود را چگونه شايد كه صفتهاى بسيار بود بىآنكه اندر ذات وى بسيار آيد

(27) پيدا كردن آنكه واجب الوجود يكى بود بحقيقت و همه چيزها را وجود از وى بود

(28) پيدا كردن آنكه واجب الوجود قديم است و اين همه چيزها محدثاند

(29) پيدا كردن آن معنى كه مفهوم بايد كردن از معني عالمي واجب الوجود

(30) پيدا كردن آنكه چون بود مر واجب الوجود را علم بچيزهاى بسيار بىآنكه اندر ذات وى بسيارى افتد؟

(31) پيدا كردن دانسته شدن ممكن مر داننده را

(32) پيدا كردن آنكه واجب الوجود چيزهاى متغيّر را چگونه بايد كه داند تا متغيّر نشود؟

(34) پيدا كردن حال قادرى و توانايى واجب الوجود

(33) دانستن معني خواست واجب الوجود

(35) پيدا كردن حكيمي واجب الوجود

(36) پيدا كردن جود واجب الوجود

(37) پيدا كردن آنكه خوشترين خوشى و بزرگترين سعادتى و نيكبختى پيوند واجب الوجود است، هر چند بيشتر مردم را صورت آنست كه چيزهاى ديگر خوشتر است

(38) پيدا كردن چگونگى پديد آمدن چيزها از واجب الوجود

(39) پيدا كردن چگونگى شايد بود چيزها و اقسام چيزها تا چنين بوند از اوّل

(40) پيدا كردن شايد بود هستيها از جهت تمامى و ناتمامى

(41) پيدا كردن شايد بود هستيها از جهت نيكى و بدى

(42) پيدا كردن حال اجسام كه چون پيوندند چگونه شايد بوند؟

(43) پيدا كردن آنكه آن اجسام كه تركيب پذيرند ايشان را

(44) پيدا كردن چگونگى حال تا بتواند اين جهات مختلف بودن

(45) پيدا كردن آنكه اين جسمهاى بسيط تركيب پذيرنده را طبعى بايد كه بجنباند، و جنبش ايشان راست بايد كه بود

(46) پيدا كردن جنبش آن ديگر جسم كه وى اوّل است كه ببايد كه بود و چگونه شايد كه بود ؟ جنباننده وى بطبع يا بخواست بايد كه بود ؟

(47) پيدا كردن آنكه اين جنباننده چيزى نبود عقلى و متغيّر ناشونده و از حال اكنون و گذشته و پيش آينده خبر نادارنده

(48) پيدا كردن حال آن جسم كه تغيّر و كون و فساد نپذيرد و آن جسم كه تغيّر و كون و فساد پذيرد

(49) پيدا كردن آنكه هر چه نو شود يا متغيّر شود و را سببها بايند بىنهايت و پيدا كردن چگونگى حال شايد بود آن سببها

(50) پيدا كردن اين شبهت كه چگونه گشاده شود و نمودن آنكه سبب آن جنبش است

(51) پيدا كردن سبب جنبش گرد كه وى شايد كه پيوسته بود مر جسم بسيط اوّل را نه بسوى هست شدن جسمهاى پست كه زير وىاند

(52) پيدا كردن آنكه غرض از اين جنبش و اختيار اندر اين جنبش حالى است عقلى از برسونه از زير بر وى ديگر

(53) پيدا كردن آنكه اين معني عقلى چگونه شايد كه جنباند ؟

(54) پديد كردن آنكه چون اين جسمهاى گرد بيش از يكى بوند، بايد كه معشوق هر يكى بخواست چيزى ديگر باشد، و هر چند كه معشوق همه كه مشترك بود، واجب الوجود بود، و سببهاى ايشان بيش از يكى بايند

(55) پيدا كردن چگونگى پيدا شدن اين جواهر عقلى و نفسى و اجسام اوّل از واجب الوجود

(56) پديد كردن بهستى آمدن جسمهايى كه پذيرنده كون و فسادند و آنچه حركت مستقيم پذيرند

(57) پديد كردن سبب نقصانها و شرّها كه آنجا افتد كه كون و فساد پذيرد

2- فهرست نامها (كسان، جايها و كتابها)

3- فهرست آيههاى قرآن

4- فهرست نكات دستورى

5- فهرست لغات و اصطلاحات

6- فهرست مندرجات بخش دوم دانشنامه علائى (علم الهى)

فهرستها

1- فهرست عنوانهاى علم برين

الهيات دانشنامه علائى - ابن سينا - الصفحة ٢٩ - (٩) پيدا كردن حال عرض

كيفيت: درستى‌ [١]، و بيمارى، و پارسايى، و بخردى، و دانش، و نيرويى‌ [٢]، و ضعيفى، و سپيدى‌ [٣]، و سياهى، و بوى، و مژه‌ [٤]، و آواز، و گرمى، و سردى، و ترى، و خشكى و هر چه بدين ماند، و نيز گردى، و درازى، و سه سويى [١]، و چهار سويى [٢] [٥]، و نرمى، و درشتى آنچه بدين ماند.

و قسم دوّم‌ [٦] هفت گونه است:

يكى اضافت، و يكى كجايى كه بتازى اين خوانند، و يكى كيى كه بتازى متى خوانند، و يكى نهاد كه بتازى وضع خوانند، و يكى داشت كه بتازى ملك خوانند، و يكى كنش [٣] كه بتازى ان يفعل گويند، و يكى بكنيدن [٤] [٧] كه بتازى ان ينفعل خوانند.

اضافت، حال چيزى بود كه او را بدان نسبت‌ [٨] بود و بدان نسبت‌ [٩] دانسته آيد كه چيزى ديگر برابر وى بود، چنانكه پدرى مر پدر را از جهت آنكه پسر موجود بود برابر وى و همچنان درستى و برادرى و خويشاوندى.

و اين، بودن چيزى بود اندر جاى خويش، چنانكه اندر زير بودن و زبر بودن و هر چه بدين ماند.

[١] مثلثى، مثلث بودن.

[٢] مربعى، مربع بودن.

[٣] فعل، كردار.

[٤] لغتى در «كردن»، و «كنانيدن» متعدى آنست. در اينجا شيخ «كنيدن» را بمعنى انفعال بكار برده.

[١] س، عس: تندرستى.

[٢] تم: طم، چخ: نيروى.

[٣] طم: سفيدى.

[٤] طم، چخ: و مزه.

[٥] طم: و سه سوى و چهار سوى.

[٦] مج: دؤم؛ تم:

دويم.

[٧] مج، مك ١: بكنندن؛ چه: بكندى.

[٨] مج، مك ١، چخ: سبب.

[٩] مج، مك ١، چخ: سبب.