الهيات دانشنامه علائى - ابن سينا - الصفحة ٢٨ - (٩) پيدا كردن حال عرض

نبود از صورت جسمى و از طبيعت تمامى كه بوى چيزى بود از اين همه‌ [١] چيزهاى محسوس و پديد [٢] آمد كه جوهر يكى مادّت است و يكى صورت است و يكى مركّب از هر دو، و پيدا شود كه يكى‌ [٣] چيزى جدا از محسوسات بود.

(٩) پيدا كردن حال عرض‌

پس عرض دو گونه بود:

يكى آنكه صورت بستن تو او را حاجت نيفكند بآنكه بهيچ گونه‌ [٤] بچيزى جز جوهر وى و [٥] بيرون از جوهر وى نگاه كنى.

و ديگر آنست كه چاره نيست ترا اندر تصوّر كردن وى كه بچيزى بيرون نگاه كنى، و قسم پيشين دو گونه است:

يكى آنكه جوهر را بسبب وى اندازه برافتد و قسمت بود و كمى و بيشى بود، و اين را چندى خوانند و بتازى كميت.

و يكى آنكه نه چنين بود، بلكه وى حالى بود اندر جوهر كه تصوّر وى‌ [٦] حاجت نيارد بچيزى بيرون‌ [٧] نگريدن، و نه ورا بسبب وى قسمت بود و اين را چگونگى خوانند و بتازى كيفيت.

مثال كميّت: شمار [٨]، و درازنا [٩]، و پهنا، و ستبرا، و زمان؛ و مثال‌

[١] مج، مك ١، س، تم، چه:- همه.

[٢] مك ١، مك ٢، مل: بديد.

[٣] س، چه: يك.

[٤] مك ١: هيچ گونه.

الهيات دانشنامه علائى متن ٢٨ (٩) پيدا كردن حال عرض ..... ص : ٢٨

[٥] مك ١:- و.

[٦] س، طم، چه: صورت وى؛ مك ١، تصورى.

[٧] مل (ح):+ ديگر از.

[٨] طم:

چهار و دو (!).

[٩] مج، مك ١، چخ: درازا.