الهيات دانشنامه علائى - ابن سينا - الصفحة ٦ - (٢) پيدا كردن موضوعات اين سه علم نظرى تا موضوع اين علم برين پديد آيد

و ليكن‌ [١] تشويش اندر وى‌ [٢] بيشتر است و موضوع اين علم جسم محسوس است از آن جهت كه اندر جنبش افتد و اندر گردش [١]، و ورا [٣] پاره‌ها و كنارها بسيار است، و ديگرم [٢] [٤] علم رياضى است و اندر وى تشويش و اختلاف كم افتد، زيرا كه از جنبش و گردش دور است و موضوع وى چون بجمله گيرى «چندى» است و چون بتفصيل گيرى «اندازه و شمار» است، و علم هندسه و علم حساب و علم هيأت عالم و علم موسيقى و علم مناظر [٣] [٥] و علم اثقال [٤] [٦] و علم اكر متحرّك [٥] و علم حيل [٦] و هر چه بدين ماند از اوست.

و امّا علم برين، موضوع وى نه چيزيست جزئى بلكه هستى مطلق است از آن جهت كه وى مطلق است، و محمولات مسائل وى آن حالها است كه هستى را از قبل خود است و ورا ذاتى است، چنانكه اندر آموزش‌

[١] - تغيير، استحاله، انقلاب (خ).

[٢] - از: ديگر+ ام (مزيد مؤخر عدد ترتيبى همچون دوم، سوم ...) (از افادات علامه دهخدا).

[٣] - جمع منظر، جاى نظر، چشم.

(غياث اللغات)؛ علم مناظر، دانشى است كه بدان كيفيت مقدار اشياء بسبب نزديكى و دورى آنها از نظر بيننده شناخته شود. (اقرب الموارد). علم مناظر، عبارتست از علمى كه از او احوال حاسه بصر از جهت كيفيت شعور او بمحسوسات او، معلوم كنند. (نفايس- الفنون ج ٢ ص ١٧٠).

[٤] - جمع ثقل (بفتح اول و دوم) و جمع ثقل (بكسر اول) بارهاى- گران، گرانيها، بارها، اسباب، امتعه (لغت‌نامه دهخدا)؛ علم اثقال، علم جر اثقال. (درة التاج بخش ١ ج ١ ص ٧٤).

[٥] - اكر (بضم اول و فتح دوم) جمع كره، علم اكر بر دو قسم است: اكر متحرك و اكر ساكن (خ) و رك: درة التاج بخش ١ ج ١ ص ٥٧.

[٦] - جمع حيله بالكسر، حذاقت وجودت نظر و قدرت بر تصرف (منتهى الارب)؛ علم حيل عبارتست از معرفت اصولى كه بدان بر اظهار امور غريبه از حركات و آلات قادر باشند. (نفايس الفنون ج ٢ ص ٢٠٩).

[١] رك: ح‌

[٢] مل:- وى.

[٣] مج، مك ١: و او را.

[٤] صفحه قبل. (٤) چنين است در ق و مل، و در ديگر نسخ: ديگر.

[٥] مج، مك ٢، تم:

مناظره.

[٦] طم: انتقال.