الهيات دانشنامه علائى - ابن سينا - الصفحة ٦٢ - (١٧) پيدا كردن حال قوّت و فعل

كه اندر فاعل بود كه از وى شايد كه فعل از فاعل پديد [١] آيد چنانكه حرارت آتش، و قوّت منفعلى‌ [٢] آن حال بود كه بسبب وى چيزى پذيراى چيزى بود چنانكه اندر موم پذيرايى صورت.

و هر چيزى كه حاصل بود او را بفعل خوانند، و اين فعل حاصلى بود نه فعل كردن اندر چيزى، و بدين سبب بسيار غلط افتد، و چون شايد كه ببود و هنوز نبود، شايد بودن و را كه بوقت نابودن بود قوّت خوانند.

و بدين جهت گويند هر چيزى را: يا بقوّتست يا بفعل، و هر چه شايد بودن و هنوز نيست، بايد كه اين شايد بودن وى چيزى بود. پس اگر شايد [٣] بودن وى هيچ چيزى حاصل نبود، و را شايد بودن ناچيز بود. پس ورا شايد بودن نبود. پس وى نشايد كه بود. پس هرگز نبود. پس شايد بودن چيزى بود كه چون وى حاصل شود نماند، و هر چيزى كه ببود يا جوهر بود يا عرض، و هستى جوهر بذات خويش بود و هستى شايد بودن نه بذات خويش بود كه بقياس آن چيز بود كه شايد كه بود [٤]. پس وى جوهرى‌ [٥] نبود مفرد. پس وى حالى‌ [٦] بود اندر جوهر يا [٧] جوهرى بود با حال‌ [٨].

اگر [٩] جوهرى بود با حالى‌ [١٠]، و آن حال شايد بودنست لا محاله آن عنصر چيز [١١] بود و مادّت وى كه هر چيزى كه اندر او شايد بود چيزى‌

[١] مك ١، مك ٢، مل: بديد.

[٢] مج، س، طم، مل، چه: منفعل.

[٣] مج، مك ١: بشايد.

[٤] مك ٢: ببود.

[٥] مك ٢:- جوهرى.

[٦] مج، مك ١، مك ٢: حال.

[٧] مج، س، چه: تا.

[٨] طم:- يا جوهرى بود با حال.

[٩] س، عس، طم: و اگر.

[١٠] طم: يا حالى.

[١١] مك ٢:- چيز.