الهيات دانشنامه علائى - ابن سينا - الصفحة ٦٣ - (١٧) پيدا كردن حال قوّت و فعل

بود آن مايه وى بود، و اگر حالى بود اندر جوهر، آن جوهر كه اندر وى آن حال بود مادّت بود و بهمه حالى‌ [١] مادّتى پيش‌ [٢] بود مر هستى آن چيز را و محتاج بود بمادّت كه از او بود. پس هر چه بود سپس آنكه نبوده بود [٣] بزمان، و را مادّتى بود كه قوّت بودن وى اندر او بود، و اگر كسى گويد كه اين شايد بود [٤] قدرت فاعل است، غلط گويد زيرا كه خرد نپسندد كه گويند: تا هر چيز كه‌ [٥] قدرت نبود بر وى قدرت نبود، و خرد بپسندد [٦] كه گويند تا چيزى بشايد [٧] بودن نبود بنفس خويش بر وى قدرت نبود و بر محال قدرت نبود. پس شايد [٨] بودن بنفس خويش‌ [٩] نه قدرت فاعل است و لا محاله‌ [١٠] چيزى ديگر بود كه او را اندر آن مادّت موجود آورد، چنانكه پيداتر كنيم سپستر.

و قوّت فعلى دو گونه بود: يكى بر كردن بود و برنا كردن نبود چون حرارت كه بر سوختن هست و برنا سوختن نيست، و يكى آن بود كه بر هر دو بود چنانكه قوّت مردم كه خواهد بدو ببيند [١١] و خواهد نبيند، و ليكن‌ [١٢] چون خواست درست با اين مقرون شود و مانعى نبود نشايد كه از او فعل‌ [١٣] نيايد كه هر گاه توانايى بود و خواست تمام بود كه اندر خواست‌

[١] مك ٢: حال.

[٢] س، چه: بيش.

[٣] مج، مك ١: سپس آنكه نبود.

[٤] مك ٢:- بود.

[٥] مك ٢، طم:- كه.

[٦] همه نسخ: نپسندد، و ظ «بپسندد» صحيح باشد. (خ).

[٧] س، عس، چه: نشايد.

[٨] مك ٢:

بشايد.

[٩] مج:+ بخود.

[١٠] مك ٢: لا محال.

[١١] مك ٢: بيند.

[١٢] مج، مك ١، چخ: و لكن.

[١٣] مك ٢: فعلى.