الهيات دانشنامه علائى - ابن سينا - الصفحة ٣٤ - (١٠) پيدا كردن حال كيفيّت و كمّيّت و عرضى ايشان

بخويشتن بايستد كه اندر چيزى‌ [١] نايستد و ايشان قسمت نپذيرند [٢]، نه سياهى بود و [٣] نه سفيدى، و نشايد كه بايشان‌ [٤] اشارت بود، و برابر حسّ بوند، و حسّ ايشان را اندر يابد و قسمت بپذيرد [٥]، و باصلهاى گذشته بايد كه چرايى [١] اين بدانى؛ و اگر قسمت پذيرد [٦] جسم بود، و آنجا معنى جسمى بود كه هم سپيد را بود و هم سياه را، و خاصّيّت سپيدى و سياهى آن‌ [٧] چيز [٨] ديگر بود جز آن‌ [٩] معنى جسمى كه بوى خلاف‌ [١٠] نيست، و سياهى چيزى بود [١١] جز از قسمت‌پذيرى [٢]، و قسمت‌پذيرى جسم را بود، و سياهى خود سياهى بود. پس سياهى اندر جسم بود نه بيرون از جسم.

و شكلهاى جسمها نيز اعراض‌اند، زيرا كه يكى جسم بود چون موم كه وى موجود بود و شكلهاى مختلف پذيرد، و اگر جسمى بود كه شكل وى از وى زايل نشود چون آسمان، از آن بود كه جسم را آن شكل عرضى‌ [١٢] لازم بود، و اصل شكلها دايره است، و دايره موجود است، زيرا كه ما [١٣] دانسته‌ايم كه جسمها موجوداند، و جسمها دو گونه‌اند:

[١] چرايى بمعنى علت است: «اندر چرايى پيوستن نفس بجسم» (زاد المسافرين چاپ برلين ص ٣١٤) و علت چرايى بمعنى علت غائى است: «ماندست ما را سخن گفتن اندر علت تمامى عالم كه آنست علت چرايى او ...» (زاد المسافرين ص ٢٦٣).

[٢] قابليت تقسيم.

[١] مك ١:- بايستد ... چيزى.

[٢] طم: نپذيرد.

[٣] مج، مك ١، طم:

بوند.

[٤] طم: ايشان.

[٥] طم: نپذير.

[٦] طم: نپذيرد.

[٧] مك ١، طم: و آن.

[٨] طم: چيزى.

[٩] مك ١: بود از.

[١٠] چخ:

خلافت.

[١١] طم: جزان بود.

[١٢] مك ٢: عرض.

[١٣] مك ٢:- ما.