لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه - علامه مجلسی - الصفحة ١٦٤ - خطبة المؤلف

نفوس با يك ديگر است بعضى تصور وحدت هر دو كرده‌اند، بلكه از بعضى اخبار نيز ظاهر مى‌شود وحدت آن، ليكن ظاهر آنست كه بر سبيل مجاز است، و مراتب اصناف هر دو بى‌نهايت است چه جاى افراد هر دو، و ممكن است كه مراد از عبارت همه مراتب بوده باشد، و در هر مرتبه كمالى كه او را حاصل مى‌شود از جناب اقدس الهى است، و بحسب هر مرتبه او را تكاليف هست.

چنانكه در اخبار معتبره از حضرت سيد المرسلين ٦ وارد شده است كه ما گروه انبيا مأموريم كه با مردم در خور عقل ايشان سخن گوييم، و هيچ شك نيست كه هر چند كمالات بيشتر مى‌شود تكاليف به آن نسبت زياده مى‌شود.

چنانكه وارد است در اخبار بسيار از حضرات ائمه معصومين صلوات اللَّه عليهم كه ثواب بمقدار عقل است، و عقاب به نسبت عقل، و دقت در حساب روز قيامت بحسب عقل است، و جميع كمالات به كمال عقلست، و به سبب متابعت عقلست كه آدمى بهتر از فرشتگان مقرب مى‌شود، و به سبب مخالفت عقل از حيوانات بدتر مى‌شود، و آيات و احاديث در اين باب از حصر بيرون است و بعضى از آن نيز در اين كتاب خواهد آمد.

(و أوضحت له سبيله)

يعنى واضح و ظاهر ساختى از براى هر مكلف راه او را يعنى به سبب اكمال عقل راه خير و شر را دانستند به آن كه دانستند خداوندى دارند عالم، و قادر و حكيم و لطيف، و هر چه آفريده است عبث نيافريده است. و دانستند كه نعمتهاى الهى بر ايشان بى‌شمار است و شكر نعمت واجب است و نمى‌دانند كه چگونه شكر نعمت منعم را بايد كردن، و محتاجند به كسانى كه از ايشان بهتر باشند و ربطى بجناب اقدس الهى داشته باشند، و ربطى به ايشان تا نيكو بشناسند به سبب ايشان خداوند خود را، و مرادات او را از خلق، و آن جماعت انبياء و اوصيايند، و به عقل فهميده‌اند كه هر كه اين دعوى كند نمى‌توان‌