نيست گويا تعلّق ايشان به جناب او- عزّ اسمه- از قبيل تعلّق ماهى است به آب و چنان‌كه جدا ماندن ماهى از آب موجب اضطراب ماهى است، غافل شدن ايشان نيز از جناب او، به سبب ارتكاب مباحات موجب اضطراب ايشان است.

و توبه اوليا و دوستان خدا به خاطر خطور بعضى از فكرها و ملوّث شدن ذهن‌هاست.

و توبه اصفيا و مؤمنان خالص از تفريح و نشاطهاست [يا از نفس‌زدن‌هاست‌] و توبه خواصّ و اهل علم، از مشغولى‌هاست به غير خدا.

و توبه عوام، از گناهان است.»][١]

و آن توبه‌اى كه براى عام لازم است همان است كه حضرت ولايت‌پناه صلّى اللّه عليه و اله براى آن در معنى استغفارش، شش جزء قرار فرموده‌اند:

اوّل: ندم و پشيمانى؛ و اين ندم، علاج خيلى چيزهاست؛ لا سيّما عوض و بدل ندم «عند الموت و بعد الموت» است كه به تصوّر نمى‌گنجد كه چه ندمى براى غير تائب در پيش است؛ چون در اين دنيا انسان نمى‌تواند تصوّر نمايد كه اين مصيبت‌ها، چه سعادت‌ها و چه بهجت‌ها و چه نورها و چه سلطنت‌ها را از او مبدّل به چه شقاوت‌ها و زحمت‌ها و ظلمت‌ها و مقهوريّت‌ها كرده است تا بتواند درجه ندامت اخرويّه را در اين دنيا تصوّر نمايد!

دوّم: عزم بر ترك عود ابدا؛

سوّم: اداى حقوق مخلوقين؛

[١] -« ترجمه و شرح مصباح الشريعة»، عبد الرزاق گيلانى، ص ٤٣٤، با مختصر تصرّف.