برخي گمان کرده‌اند که سنت پيشوايان اسلام در امور دنيا اعتبار ندارد. اينان با اين پيش‌فرض که قلمرو دين منحصر در امور اخروي است، چنين اظهار نظر مي‌کنند؛ در حالي که گفتار و سيره‌ي عملي پيامبر (ص) و اهل بيت (ع) بر حضور دين در عرصه‌ي دنيا دلالت دارد؛ البته از عمل آن‌ها تنها اباحه‌ي فعل به دست مي‌آيد و اگر قراين ديگري ضميمه شود، مي‌توان وجوب يا استحباب عمل را نيز فهميد؛ مثلاً، پيامبر اکرم (ص) هنگام خواندن نماز به اصحابش خطاب مي‌کرد: صَلّوُا کَما رَأَيتُمُوني اُصَلّي [١]؛ نماز بگزاريد همان‌گونه که مي‌بينيد من نماز مي‌گزارم. هم‌چنين برخي از اعمال مکرراً انجام مي‌گيرند و برخي تنها يک بار صادر مي‌شوند؛ حکم اين‌ها متفاوت است و فقها در کتاب‌هاي اصولي به تفصيل در باب دلالت سنتْ سخن گفته‌اند.

٨. برخي در مباحث دين‌پژوهي، از جمله قلمرو دين، به روش انسان‌شناسي تجربي تمسّک کرده اند. توضيح مطلب اين که با شناخت و دسته‌بندي نيازهاي انسان و رفع گروه‌هايي از آنها به وسيله‌ي علوم و معارف بشري مي‌توان به قلمرو نيازهاي آدمي و رفع آنها به وسيله‌ي دين دست يافت. [٢] گر چه اين روي‌کرد مي‌تواند پاره‌اي از نيازهاي ديني بشر را شناسايي کند، اما در تعيين قلمرو دين ناتمام است؛ زيرا چه بسا نيازهاي ديني ديگري براي انسان باشد که شناخت آن‌ها از ناحيه‌ي علوم تجربي ممکن نباشد. [٣]

٩. روش ديگر قلمرو دين که مورد استفاده‌ي پاره‌اي از دين‌پژوهان قرار گرفته است، روش کارکردي است که در روان‌شناسي و جامعه‌شناسي دين بيش‌تر مورد توجه است. اين روش، نگرشي به صدق و حقانيت گزاره‌هاي ديني ندارد و تنها به فوايد و کارکردهاي دين توجه مي‌نمايد و آنچه از کارکردهاي دين را بيابد، در قلمرو دين جاي مي‌دهد. اين روش نيز في الجمله تواناست؛ ولي نمي‌تواند تمام قلمرو دين را مشخص سازد.

١٠. خلاصه‌ي سخن آن که: فرايند پرسش و پاسخ علمي از چهار رکن: سوال، روش حل، پاسخ و نقد تشکيل شده است؛ بدين ترتيب؛ پرسش از قلمرو دين نيز قبل از پاسخ، به روش حل مسئله متکي است؛ در نتيجه ابتدا بايد به اين پرسش پاسخ داد که دين با چه روشي تعيين مي‌گردد؟ آيا متون دين و آيات و روايات مي‌توانند پاسخ‌گوي اين پرسش

[١] صحيح البخاري، ج ١، ص ١٦٢.

[٢] مدارا و مديريت، صص ١٣٥- ١٣٧.

[٣] براي اطلاع بيشتر ر. ک: نگارنده، انتظارات بشر از دين، بخش اول، فصل پنجم.