در يک محاسبه به ارزش يابي کارهاي خود نپردازد از ما نيست و اگر کار نيکي انجام داده است، از خداوند فزوني آن را خواهد و خدا را بر موفقيتي که به دست آورده سپاس گويد و اگر کار زشتي را مرتکب شده است از خداوند آمرزش آن را خواهد و توبه نمايد.

احاديث و روايات فراواني در جوامع روايي شيعيان با ابوابي هم چون: محاسبه النفس و محاسبه العمل وجود دارد که بر نظارت دروني تاکيد مي ورزند. [١]

کنترل بيروني آشکار نيز يکي ديگر از انواع نظارت هاست که نه تنها در سيره‌ي عملي اهل بيت عصمت و طهارت کاملا مشهود است، بلکه در گفتار معصومين نيز با توصيه به امر به معروف و نهي از منکر کاملا بر آن تاکيد شده است. از اين روايات استفاده مي شود که نظارت و کنترل بيروني آشکار، فقط وظيفه‌ي دستگاه دولت نيست، بلکه امر به معروف و نهي از منکر به عنوان مهم ترين قانون شرعي و الهي وظيفه ي عموم مردم است. البته شناخت معروف ها و منکر ها و آگاهي ها از روش هاي مفيد نيز از باب مقدمه‌ي واجب، لازم است. خداوند سبحان در بيان همگاني بودن نظارت و کنترل مي فرمايد: و المومنون و المومنات بعضهم اولياء بعض يامرون بالمعروف و ينهون عن المنکر [٢]؛ مردان و زنان با ايمان بعضي نسبت به بعضي ديگر سرپرست اند؛ امر به معروف و نهي از منکر مي کنند. بنابراين، همه‌ي مومنان نسبت به هم ديگر ولايت امر به معروف و نهي از منکر را دارند.

امام صادق (ع) نيز مي فرمايد: يجب للمومن علي المومن ان يناصحه [٣] حق مومن بر مومن اين است ک يکديگر را نصيحت کنند.

علاوه بر عنصر امر به معروف و نهي از منکر، عنصر ديگري در سيستم نظارتي و کنترل در اسلام وجود دارد که از آن به حق انتقاد ياد مي شود. روايات فراواني نيز در مجامع روايي در اين زمينه وجود دارد.

حديث معروف پيامبر اسلام که از شيعه و سني ذکر شده است بر نظارت همگاني نيز دلالت دارد. حضرت مي فرمايد: کلکم راع و کلکم مسئول فالام راع و هو مسئول و الرجل راع علي اهله و هو مسئول و

[١] ر. ک: وسايل الشيعه، ج ١١، ص ٣٧٧؛ بحار الانوار، ج ٧٠، ص ٦٢، و اصول کافي، ج ٢، ص ٤٥٣

[٢] توبه: ٧١

[٣] محمد کليني، اصول کافي، ج ٢، کتاب الايمان و الکفر، باب ٩٠، حديث ١، ص ٢٠٨