گستره شريعت - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٤١٧ - ٣ تعليم، تزکيه و حکمت

نتايج و کنترل و کشف انحرافات اجرايي طرح و اقدامات اصلاحي مي پردازند.

انواع ارزيابي و کنترل در متون ديني: آيات و روايات به طور کلي دو نوع اساسي براي کنترل بيان مي کنند: کنترل دروني و کنترل بيروني؛ وکنترل بيروني نيز به دو شکل کنترل آشکار و کنترل پنهان صورت مي گيرد. کنترل دروني به وسيله‌ي وجدان کاري کارمندان صورت مي پذيرد؛ عناصر مشارطه، مراقبه و محاسبه اي که عرفا به آن تاکيد مي ورزند ناظر به همين نوع از نظارت و کنترل است. حديث معروف «حاسبوا قبل ان تحاسبو» يا آيات ذيل بر اين مطلب دلالت دارند: يا اَيهَا الاِنسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الکَرِيمِ [١]؛ اي انسان چه چيزي تو را نسبت به پروردگار کريمت مغرور ساخته است؟ فَلينظُرِ الاِنسَانُ مِمَّ خُلِقََ، خُلِقَ مِن مَاءٍ دَافِقٍ [٢]؛ پس انسان بايد نگاه کند که از چه چيزي خلق شده، از آب گنديده آفريده شده است. اَيحسَبُ الاِنسَانُ اَلَّن نَجمَعَ عِظَامَهُ، بَلَي قَادِرِينَ عَلَي اَن نُّسَوَّي بَنَانَهُ [٣]؛ آيا انسان گمان مي کند که استخوان هايش جمع نمي شوند، آري ما بر استواري سرانگشتان او تواناييم. لاَ اُقسِمُ بِيومِ القِيامَهِ، وَ لاَ اُقسِمُ بِالنَّفسِ اللَّوَّامَهِ [٤]؛ قسم به روز قيامت و قسم به نفس ملامت گر (که بشر را در مورد گناهانش سرزنش مي کند)

فيلسوفان اسلامي نفس شناسي براي نفس مراتب و ساحت هاي گوناگوني قايل شده اند و قرآن نيز به صراحت از لايه هاي مختلف نفس خبر داده است: نفس اماره، نفس لوامه، نفس ملهمه، نفس مطمئنه، نفس راضيه و نفس مرضيه، که در آيات گوناگون به آن ها اشاره شده است. نفس لوامه در سرشت انسان، با علم به خوبي ها و بدي ها، انسان گناهکار و خطا کار را سرزنش مي کند.

اسلام و پيشوايان دين نسبت به محاسبه ي روزانه توصيه هاي فراواني دارند امام کاظم (ع) در اين باره مي فرمايد: ليس منا من لم يحاسب نفسه في کل يوم فان عمل خيراً استزاد الله منه و حمدالله عليه و ان عمل شراً استغفر الله منه و تاب اليه [٥]؛ کسي که هر روز